मैत्रेयि (उपनिषद्)

The chapter 1 opens with ascetic-king worshipping Surya

The liberated self is Om, states Maitreya Upanishad.

मैत्रेयि (उपनिषद्) छगू काव्य ख। थ्व काव्य मुक्तिक उपनिषद्‌या अन्तर्गतय् उपनिषद् दुने ला । थ्व श्रुति प्रचलनया छगू महत्त्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ ख।

श्लोक

थुकिया श्लोक थ्व कथं दु-

मैत्रेय्युपनिषत् उपनिषद्

श्रुत्याचार्योपदेशेन मुनयो यत्पदं ययुः ।

तत्स्वानुभूतिसंसिद्धं स्वमात्रं ब्रह्म भावये ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ बृहद्रथो वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुः तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनेरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीष्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्वृत्तं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीष्वेति शाकायन्यस्य चरणावभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद ॥ १॥

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदुपावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिरिति ॥ २॥

भगवञ्छरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रवातपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णमेतादृशे शरीरे वर्तमानस्य भगवंस्त्वं नो गतिरिति ॥ ३॥

अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुर्वंशध्वजशीर्षात्मज्ञः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच ॥४॥

शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः ।

येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ५ ॥

तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्संप्राप्यते मनः ।

मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तते ॥ ६ ॥

यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति ।

तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ ७ ॥

स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः ।

इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ ८ ॥

चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् ।

यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ९ ॥

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।

प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥ १० ॥

समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरम् ।

यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ११ ॥

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत्परमेश्वरम् ।

साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ १२ ॥

अगोचरं मनोवाचामवधूताधिसंप्लवम् ।

सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ १३ ॥

अहेयमनुपादेयमसामान्यविशेषणम् । ध्रुवं स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् ।

निर्विकल्पं निराभासं निर्वाणमयसंविदम् ॥ १४ ॥

नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः ।

आनन्दाब्धिर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संशीतिरस्ति ॥ १५ ॥

आनन्दमन्तर्निजमाश्रयं तमाशापिशाचीमवमानयन्तम् ।

आलोकयन्तं जगदिन्द्रजालमापत्कथं मां प्रविशेदसङ्गम् ॥ १६ ॥

वर्णाश्रमाचारयुता विमूढाः कर्मानुसारेण फलं लभन्ते ।

वर्णादिधर्मं हि परित्यजन्तः स्वानन्दतृप्ताः पुरुषा भवन्ति ॥ १७ ॥

वर्णाश्रमं सावयवं स्वरूपमाद्यन्तयुक्तं ह्यतिकृच्छ्र्मात्रम् ।

पुत्रादिदेहेष्वभिमानशून्यं भूत्वा वसेत्सौख्यतमे ह्यनन्त इति ॥ १८ ॥

॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥

अथ भगवान्मैत्रेयः कैलासं जगाम तं गत्वोवाच भो भगवन्परमतत्त्वरहस्यमनुब्रूहीति ॥

स होवाच महादेवः ॥

देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः ।

त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् ॥ १ ॥

अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः।

स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ २ ॥

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्षमाचरेद्देहरक्षणे । वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते ।

इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥ ३ ॥

जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम् ।

सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ४ ॥

धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् ।

विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ५ ॥

नवद्वारमलस्रावं सदा काले स्वभावजम् ।

दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ६ ॥

मातृसूतकसम्बन्धं सूतके सह जायते ।

मृतसूतकजं देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ७ ॥

अहंममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् ।

शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम् ॥ ८ ॥

चित्तशुद्धिकरं शौचं वासनात्रयनाशनम् ।

ज्ञानवैराग्यमृत्तोयैः क्षालनाच्छौचमुच्यते ॥ ९ ॥

अद्वैतभावना भैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् ।

गुरुशास्त्रोक्तभावेन भिक्षोर्भैक्षं विधीयते ॥ १० ॥

विद्वान्स्वदेशमुत्सृज्य संन्यासानन्तरं स्वतः ।

कारागारविनिर्मुक्तचोरवद्दूरतो वसेत् ॥ ११ ॥

अहङ्कारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् ।

आशापत्नीं त्यजेद्यावत्तावन्मुक्तो न संशयः ॥ १२ ॥

मृता मोहमयी माता जातो बोधमयः सुतः ।

सूतकद्वयसम्प्राप्तौ कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥ १३ ॥

हृदाकाशे चिदादित्यः सदा भासति भासति ।

नास्तमेति न चोदेति कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥ १४ ॥

एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् ।

एतदेकान्तमित्युक्तं न मठो न वनान्तरम् ॥ १५ ॥

असंशयवतां मुक्तिः संशयाविष्टचेतसाम् ।

न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात् ॥ १६ ॥

कर्मत्यागान्न संन्यासो न प्रैषोच्चारणेन तु ।

सन्धौ जीवात्मनोरैक्यं संन्यासः परिकीर्तितः ॥ १७ ॥

वमनाहारवद्यस्य भाति सर्वेषणादिषु ।

तस्याधिकारः संन्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः ॥ १८ ॥

यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु ।

तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥ १९ ॥

द्रव्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्ठार्थमेव वा ।

संन्यसेदुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तुमर्हति ॥ २० ॥

उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् ।

अधमा मन्त्रचिन्ता च तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा ॥ २१ ॥

अनुभुतिं विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते ।

प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥ २२ ॥

न त्यजेच्चेद्यतिर्मुक्तो यो माधुकरमान्तरम् ।

वैराग्यजनकं श्रद्धाकलत्रं ज्ञाननन्दनम् ॥ २३ ॥

धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च ।

ते सर्वे ज्ञानवृद्धस्य किङ्कराः शिष्यकिङ्कराः ॥ २४ ॥

यन्मायया मोहितचेतसो मामात्मानमापूर्णमलब्धवन्तः ।

परं विदग्धोदरपूरणाय भ्रमन्ति काका इव सूरयोऽपि ॥ २५ ॥

पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः ।

तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥ २६ ॥

अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे ।

अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥ २७ ॥

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव ।

भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ २८ ॥

द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह ।

दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥ २९ ॥

संशान्तसर्वसङ्कल्पा या शिलावदवस्थितिः ।

जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥ ३० ॥

॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥

अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् ।

सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ १ ॥

अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् ।

अहमस्मि सदासॊऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥ २ ॥

विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम् ।

शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम् ॥ ३ ॥

मानावमानहीनोऽस्मि निर्गुणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् ।

द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ४ ॥

भावाभावविहीनोऽस्मि भासाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् ।

शून्याशून्यप्रभावोऽस्मि शोभनाशोभनोऽस्म्यहम् ॥ ५ ॥

तुल्यातुल्यविहीनोऽस्मि नित्यः शुद्धः सदाशिवः ।

सर्वासर्वविहीनोऽस्मि सात्त्विकोऽस्मि सदास्म्यहम् ॥ ६ ॥

एकसङ्ख्याविहीनोऽस्मि द्विसङ्ख्यावानहं न च ।

सदसद्भेदहीनोऽस्मि सङ्कल्परहितोस्म्यहम् ॥ ७ ॥

नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः ।

नाहमस्मि न चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽस्म्यहम् ॥ ८ ॥

आश्रयाश्रयहीनोऽस्मि आधाररहितोऽस्म्यहम् ।

बन्धमोक्षादिहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ९ ॥

चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः ।

सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ १० ॥

अकारोकाररूपोऽस्मि मकरोऽस्मि सनातनः ।

ध्यातृध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ११ ॥

सर्वत्रपूर्णस्वरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः ।

सर्वतीर्थस्वरूपोऽस्मि परमात्मास्म्यहं शिवः ॥ १२ ॥

लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् ।

मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ॥ १३ ॥

न जगत्सर्वद्रष्टास्मि नेत्रादिरहितोस्म्यहम् ।

प्रवृद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽस्मि प्रसन्नोऽस्मि हरोऽस्म्यहम् ॥ १४ ॥

सर्वेन्द्रियविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् ।

सर्ववेदान्ततृप्तोऽस्मि सर्वदा सुलभोऽस्म्यहम् ॥ १५ ॥

मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् ।

नित्यचिन्मात्ररूपोऽस्मि सदा सच्चिन्मयोऽस्म्यहम् ॥ १६ ॥

यत्किञ्चिदपि हीनोऽस्मि स्वल्पमप्यति नास्म्यहम् ।

हृदयग्रन्थिहीनोऽस्मि हृदयाम्बुजमध्यगः ॥ १७ ॥

षड्विकारविहीनोऽस्मि षट्कोषरहितोऽस्म्यहम् ।

अरिषड्वर्गमुक्तोऽस्मि अन्तरादन्तरोऽस्म्यहम् ॥ १८ ॥

देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् ।

नास्ति नास्ति विमुक्तोऽस्मि नकारहितोऽस्म्यहम् ॥ १९ ॥

अखण्डाकाशरूपोऽस्मि ह्यखण्डाकारमस्म्यहम् ।

प्रपञ्चमुक्तचित्तोऽस्मि प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम् ॥ २० ॥

सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् ।

कालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् ॥ २१ ॥

कायिकादिविमुक्तोऽस्मि निर्गुणः केवलोऽस्म्यहम् ।

मुक्तिहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोक्षहीनोऽस्म्यहं सदा ॥ २२ ॥

सत्यासत्यादिहीनोऽस्मि सन्मात्रान्नास्म्यहं सदा ।

गन्तव्यदेशहीनोऽस्मि गमनादिविवर्जितः ॥ २३ ॥

सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मि पुरुषोत्तमः ।

एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः ॥ २४ ॥

यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयमित्युपनिषत् ॥

॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

॥ इति मैत्रेय्युपनिषत्समाप्ता ॥

अधिकाध्ययनाय

• http://sanskritdocuments.org

स्वयादिसँ

• हिन्दू धर्म
• उपनिषद्

उपनिषद्तेगु धलः

ईश (उपनिषद्) । केन (उपनिषद्) । कठ (उपनिषद्) । प्रश्न (उपनिषद्) । मुण्डक (उपनिषद्) । माण्डुक्य (उपनिषद्) । तैत्तिरीय (उपनिषद्) । ऐतरेय (उपनिषद्) । छान्दोग्य (उपनिषद्) । बृहदारण्यक (उपनिषद्) । ब्रह्म (उपनिषद्) । कैवल्य (उपनिषद्) । जाबाल (उपनिषद्) । श्वेताश्वतर (उपनिषद्) । हंस (उपनिषद्) । आरुणेय (उपनिषद्) । गर्भ (उपनिषद्) । नारायण (उपनिषद्) । परमहंस (उपनिषद्) । अमृत-बिन्दु (उपनिषद्) । अमृत-नाद (उपनिषद्) । अथर्व-शिर (उपनिषद्) । अथर्व-शिख (उपनिषद्) । मैत्रायणि (उपनिषद्) । कौषीताकि (उपनिषद्) । बृहज्जाबाल (उपनिषद्) । नृसिंहतापनी (उपनिषद्) । कालाग्निरुद्र (उपनिषद्) । मैत्रेयि (उपनिषद्) । सुबाल (उपनिषद्) । क्षुरिक (उपनिषद्) । मन्त्रिक (उपनिषद्) । सर्व-सार (उपनिषद्) । निरालम्ब (उपनिषद्) । शुक-रहस्य (उपनिषद्) । वज्र-सूचिक (उपनिषद्) । तेजो-बिन्दु (उपनिषद्) । नाद-बिन्दु (उपनिषद्) । ध्यानबिन्दु (उपनिषद्) । ब्रह्मविद्या (उपनिषद्) । योगतत्त्व (उपनिषद्) । आत्मबोध (उपनिषद्) । परिव्रात् (उपनिषद्) । त्रि-षिखि (उपनिषद्) । सीतोपनिषद् (उपनिषद्) । योगचूडामणि (उपनिषद्) । निर्वाण (उपनिषद्) । मण्डलब्राह्मण (उपनिषद्) । दक्षिणामूर्ति (उपनिषद्) । शरभ (उपनिषद्) । स्कन्द (उपनिषद्) । महानारायण (उपनिषद्) । अद्वयतारक (उपनिषद्) । रामरहस्य (उपनिषद्) । रामतापणि (उपनिषद्) । वासुदेव (उपनिषद्) । मुद्गल (उपनिषद्) । शाण्डिल्य (उपनिषद्) । पैंगल (उपनिषद्) । भिक्षु (उपनिषद्) । महत्-शारीरक (उपनिषद्) । योगशिखा (उपनिषद्) । तुरीयातीत (उपनिषद्) । संन्यास (उपनिषद्) । परमहंस-परिव्राजक (उपनिषद्) । अक्षमालिक (उपनिषद्) । अव्यक्त (उपनिषद्) । एकाक्षर (उपनिषद्) । अन्नपूर्ण (उपनिषद्) । सूर्य (उपनिषद्) । अक्षि (उपनिषद्) । अध्यात्मा (उपनिषद्) । कुण्डिकोपनिषद् (उपनिषद्) । सावित्रि (उपनिषद्) । आत्मा (उपनिषद्) । पाशुपत (उपनिषद्) । परब्रह्म (उपनिषद्) । अवधूत (उपनिषद्) । त्रिपुरातपनोपनिषद् (उपनिषद्) । देवि (उपनिषद्) । त्रिपुर (उपनिषद्) । कर (उपनिषद्) । भावन (उपनिषद्) । रुद्र-हृदय (उपनिषद्) । योग-कुण्डलिनि (उपनिषद्) । भस्मोपनिषद् (उपनिषद्) । रुद्राक्ष (उपनिषद्) । गणपति (उपनिषद्) । दर्शन (उपनिषद्) । तारसार (उपनिषद्) । महावाक्य (उपनिषद्) । पञ्च-ब्रह्म (उपनिषद्) । प्राणाग्नि-होत्र (उपनिषद्) । गोपाल-तपणि (उपनिषद्) । कृष्ण (उपनिषद्) । याज्ञवल्क्य (उपनिषद्) । वराह (उपनिषद्) । शात्यायनि (उपनिषद्) । हयग्रीव (उपनिषद्) । दत्तात्रेय (उपनिषद्) । गारुड (उपनिषद्) । कलि-सण्टारण (उपनिषद्) । जाबाल(सामवेद) (उपनिषद्) । सौभाग्य (उपनिषद्) । सरस्वती-रहस्य (उपनिषद्) । बह्वृच (उपनिषद्) । मुक्तिक (उपनिषद्)

हिन्दू धर्म श्रुति: वेद · उपनिषद · श्रुत स्मृति: इतिहास (रामायण, महाभारत, श्रीमदभागवत गीता) · पुराण · सुत्र · आगम (तन्त्र, यन्त्र) · वेदान्त विचा:त: अवतार · आत्मा · ब्राह्मन · कोसस · धर्म · कर्म · मोक्ष · माया · इष्ट-देव · मुर्ति · पूनर्जन्म · हलिम · तत्त्व · त्रिमुर्ति · कतुर्थ;· गुरु दर्शन: मान्यता · प्राचीन हिन्दू धर्म · साँख्य · न्याय · वैशेषिक · योग · मीमांसा · वेदान्त · तन्त्र · भक्ति परम्परा: ज्योतिष · आयुर्वेद · आरति · भजन · दर्शन · दिक्षा · मन्त्र · पुजा · सत्संग · स्तोत्र · ईहिपा: · यज्ञ गुरु: शंकर · रामानुज · माधवाचार्य · रामकृष्ण · शारदा देवी · विवेकानन्द · नारायण गुरु · औरोबिन्दो · रमन महार्षि · शिवानन्द · चिन्‍मयानन्‍द · शुब्रमुनियस्वामी · स्वामीनारायण · प्रभुपद · लोकेनाथ विभाजन: वैष्णभ · शैव · शक्ति · स्मृति · हिन्दू पूनरुत्थान ज्याझ्व द्य: द्यतेगु नां · हिन्दू बाखं युग: सत्य युग · त्रेता युग · द्वापर युग · कलि युग वर्ण: ब्राह्मन · क्षत्रीय · वैश्य · शुद्र · दलित · वर्णाश्रम धर्म