न्याय (दर्शन)
न्याय प्राचीन भारतया खुगू मू आस्तिक दर्शन (षड्दर्शन) मध्ये छगू खः। थ्व दर्शनया प्रवर्तक ऋषि अक्षपाद गौतम खः। 'न्याय'या अर्थ 'तर्क' वा 'प्रमाण' पाखें छगू निष्कर्षय् थ्यनेगु खः। थ्व दर्शनं मुख्यतया ज्ञान गथे दइ (Epistemology) व तर्कया विधि (Logic) गुगु खः धइगु खँय् बः बी।
प्यंगू मू प्रमाण
[सम्पादन]न्याय दर्शनं ज्ञान कायेगु प्यंगू लँपु वा प्रमाण क्यनातःगु दु:
- प्रत्यक्ष (Perception): मिखा, न्ह्यपं आदि ज्ञानिन्द्रियं खनेदइगु वा सीके फैगु ज्ञान।
- अनुमान (Inference): छगू सिउगु खँया आधारय् मसिउगु खँया निष्कर्ष पिकायेगु (दसु: 'कुं' खनाः 'मि' दु धकाः सीकेगु)।
- उपमान (Comparison): निगू वस्तु दथुइ तुलना यानाः सीकीगु ज्ञान।
- शब्द (Testimony): विश्वसनीय मनू वा सफूया खँग्वःपाखें प्राप्त जुइगु ज्ञान।
न्यायया पञ्चावयव (Five-member Syllogism)
[सम्पादन]तर्कयात व्यवस्थित यायेत न्याय दर्शनं ५ गू पलाःया छगू प्रक्रिया न्ह्यब्वयातःगु दु: १. प्रतिज्ञा (Proposition): गुगु खँ प्रमाणित यायेमाःगु खः (दसु: थ्व गुँइ मि दु)। २. हेतु (Reason): मि दु धकाः क्यनेगु आधार (दसु: छाय्कि थन कुं खनेदु)। ३. उदाहरण (Example): नियम क्यनेगु (दसु: गन गन कुं दइ, अन अन मि दइ, दसु: मकलय्)। ४. उपनय (Application): नियमयात थन लागु यायेगु (दसु: थ्व गुँइ नं कुं दु)। ५. निगमन (Conclusion): अन्तिम निष्कर्ष (दसु: उकिं, थ्व गुँइ मि दु)।
मोक्ष व ईश्वर
[सम्पादन]न्याय दर्शनया कथं दुःखया कारण 'मिथ्याज्ञान' (गलत ज्ञान) खः। झीसं वस्तुया वास्तविक स्वरूप थुइके फत धासा 'तत्त्वज्ञान' प्राप्त जुइ अले 'मोक्ष' दइ। लिपाया न्याय दार्शनिकतय्सं ईश्वरयात थ्व ब्रह्माण्डया निमित्त कारण (Efficient cause) व नियमन याइम्ह शक्तिया रूपय् स्वीकार यात।
न्याय-वैशेषिक स्वापू
[सम्पादन]न्याय व वैशेषिक दर्शन छगू हे सिक्काया निगू पा थें खः। न्याय दर्शनं 'तर्क' व 'प्रमाण' क्यनी धासा वैशेषिक दर्शनं 'संसारया भौतिक संरचना' क्यनी। थ्व हे कारणं थ्व निगुलिं ल्वाकज्यानाः 'न्याय-वैशेषिक' पद्धति विकास जुल।
लिधंसा
[सम्पादन]- Vidyabhusana, Satis Chandra (1920). A History of Indian Logic.
- Chatterjee, Satischandra (1939). The Nyaya Theory of Knowledge.
- Radhakrishnan, S. (1923). Indian Philosophy.
| |||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|