सांख्य



सांख्य खुगु हिन्दू दर्शनय् छगू ख। सांख्य दर्शनया प्रतिपादक कपिल मुनि जूगु विश्वास दु। कपिलमुनिं सांख्यया २४गु तत्त्व वर्णन यानादीगु ख। थ्व छगू कट्टर द्वैत सिद्धान्तया दर्शन ख व थुकिलि अद्वैत वेदान्तया विपरीत मान्यता तयातःगु दु। 'सांख्य'या शाब्दिक अर्थ - 'संख्या सम्बन्धी' ख। थ्व दर्शनया दकलय् प्रमुख धारणा सृष्टि "प्रकृति-पुरुष" जुया दयावःगु धैगु धारणा ख। प्रकृति (यानि पञ्चमहाभूतों से बनी) जड़ है और पुरुष (यानि जीवात्मा) चेतन । योग शास्त्रया ऊर्जा स्रोत (ईडा-पिङ्गला), शाक्तया शिव-शक्तिया सिद्धान्त थुकिया समानान्तर खनेदु। थ्व सिद्धान्त कथं जीव धाःगु पुरुषयात प्रकृति नाप मोहं स्वाना तःगु अवस्था ख। थ्व दर्शनय्, थ्व स्वापू सिधःगु अवस्थायात मोक्ष धाइ।
पद्धति
[सम्पादन]सांख्य कथं सकल ज्ञान स्वंगु प्रमाण छ्यला सीकेफै। थ्व प्रमाण ख-
- प्रत्यक्ष
- अनुमान
- शब्द
मू सिद्धांत
[सम्पादन]सांख्यय् थ्व विश्वासयात हनिगु या-
- सांख्य दृष्टिइ हलिंयात प्रकृति-पुरुष धका कायेछिं। जड वस्तुत प्रकृति व चैतन्य वस्तुत पुरुष ख।
- पुरुष धाःगु शुद्ध चैतन्य ख।
- प्रकृति धाःगु पुरुष त्वता हलिंया सकल तत्त्व ख। थ्व हलिंया न्हापांगु तत्त्व ख, अथे जुगुलिं थुकियात प्रधान धाइ। थ्व अचैतन्य जूगुलिं थुकियात "जड" नं धाइगु या। प्रकृतिया स्वंगु गुण दइ- सत्व, रजस व तमस्।
- प्रकृतिया दुने २३ अवांतर तत्व दइ। थ्व अनुसार प्रकृतिं महत् वा बुद्धि, उकिलिं अहंकार, तामस, अहंकारं पञ्च-तन्मात्र (शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गन्ध) व सात्विक अहंकारं ११गु इन्द्रिय (पञ्च ज्ञानेन्द्रिय, पञ्च कर्मेन्द्रिय व उभयात्मक मन) व अन्तय् पञ्च तन्मात्रतेसं क्रमश: आकाश, वायु, तेजस्, जल व पृथ्वी नामक पञ्च महाभूत जुसें २३ तत्व क्रमश: उत्पन्न जुइ।
- सांख्य दर्शनया २५ तत्व
- आत्मा (पुरुष)
- (अंत:करण 4 ) मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार
- (ज्ञानेन्द्रिय 5) नासिका, जिह्वा, नेत्र, त्वचा, कर्ण
- (कर्मेन्द्रिय 5) पाद, हस्त, उपस्थ, पायु, वाक्
- (तन्मात्रा 5) गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द
- (महाभूत 5) पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश
लिधंसा
[सम्पादन]स्वयादिसँ
[सम्पादन]
शास्त्रय् दसुऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — २७. पठनपाठनविषयः[१] ऐसा जो विद्वान् है, वह संसार को सुख देने वाला होता है। (नैनं हि॰) उस को कोई भी मनुष्य दुःख नहीं दे सकता। क्योंकि जिस के हृदय में विद्यारूप सूर्य प्रकाशित हो रहा है, उस को दुःखरूप चोर दुःख कभी नहीं दे सकते। (अधेन्वा च॰) और जो कोई अविद्यारूप अर्थात् अर्थ और अभिप्रायरहित वाणी को सुनता और कहता है, उस को कभी कुछ भी सुख प्राप्त नहीं हो सकता। किन्तु शोकरूप शत्रु उस को सब दिन दुःख ही देते रहते हैं। क्योंकि विद्याहीन होने से वह उन शत्रुओं को जीतने में समर्थ नहीं हो सकता। इसलिये अर्थज्ञानसहित ही पढ़ने से मनचाहा सुखलाभ होता है॥6॥ मनुष्यैर्वेदार्थविज्ञानाय व्याकरणाष्टाध्यायी-महाभाष्याध्ययनम्। ततो निघण्टुनिरुक्तछन्दोज्योतिषां वेदाङ्गानाम्। ततो मीमांसावैशेषिकन्याय-योगसांख्यवेदान्तानां वेदोपाङ्गानां षण्णां शास्त्राणाम्। तत ऐतरेय-शतपथ-सामगोपथ-ब्राह्मणानामध्ययनं च कृत्वा वेदार्थपठनं कर्त्तव्यम्। यद्वा एतत्सर्वमधीतवद्भिः कृतं वेदव्याख्यानं दृष्ट्वा च वेदार्थज्ञानं सर्वैः कर्त्तव्यमिति। कुतः … ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — २९. प्रतिज्ञाविषयः[२] अत्र वेदभाष्ये कर्मकाण्डस्य वर्णनं शब्दार्थतः करिष्यते। परन्त्वेतैर्वेदमन्त्रैः कर्मकाण्ड- विनियोजितैर्यत्र यत्राऽग्निहोत्राद्यश्वमेधान्ते यद्यत् कर्त्तव्यं तत्तदत्र विस्तरतो न वर्णयिष्यते। कुतः ? कर्मकाण्डानुष्ठानस्यैतरेय-शतपथब्राह्मण-पूर्वमीमांसाश्रौतसूत्रादिषु यथार्थं विनियोजितत्वात् पुनस्तत्कथनेनानृषिकृतग्रन्थवत् पुनरुक्तपिष्टपेषणदोषापत्तेश्चेति। तस्माद्युक्तिसिद्धो वेदादिप्रमाणानुकूलो मन्त्रार्थानुसृतस्तदुक्तोऽपि विनियोगो ग्रहीतुं योग्योऽस्ति। तथैवोपासनाकाण्डस्यापि प्रकरणशब्दानुसारतो हि प्रकाशः करिष्यते। कुतोऽस्यैकत्र विशेषस्तु पातञ्जल-योगशास्त्रादिभिर्विज्ञेयोऽस्तीत्यतः। एवमेव ज्ञानकाण्डस्यापि। कुतः ? अस्य विशेषस्तु सांख्यवेदान्तोपनिषदादिशास्त्रानुगतो द्रष्टव्यः। एवं काण्डत्रयेण बोधान्निष्पत्त्युपकारौ गृह्येते , तच्च विज्ञानकाण्डम्। परन्त्वेतत्काण्डचतुष्टयस्य वेदानुसारेण विस्तरस्तद्व्याख्यानेषु ग्रन्थेष्वस्ति। स एव सम्यक् परीक्ष्याविरुद्धोऽर्थो ग्रहीतव्यः। कुतः ? मूलाभावे।… कूर्मपुराणम्-पूर्वभागः — द्वितीयोऽध्यायः[३] कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः पारमेष्ठिकाः ।। २.८२ योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च । तृतीयोह्याश्रमी प्रोक्तो योगमुत्तममाश्रितः ।। २.८३ गणेशपुराणम् — खण्डः १(उपासनाखण्डम्) — अध्यायाः १६-२०[४] भूतं भावि भवच्चैव त्वमेवेन्द्रियदेवताः । कला काष्ठा मुहूर्ताश्च श्रीर्धृतिः कान्तिरेव च ॥४३॥ त्वमेव सांख्य योगश्च शास्त्राणि श्रुतिरेव च । पुराणानि चतुःषष्टि कला उपनिषत्तथा ॥४४॥ त्वमेव ब्राह्मणो वैश्यः क्षत्रियः शूद्र एव च । लिधंसा | |||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|