मेक्सिको

मेक्सिको
Estados Unidos Mexicanos
United Mexican States

ध्वांय राष्ट्रीय चिं
म्ये: मेक्सिकोया राष्ट्रगान
यागु नक्सा
राजधानी	मेक्सिको नगर 19°03′N 99°22′W
तधंगु सहर	मेक्सिको नगर
औपचारिक भाय	None at federal level. Spanish (de facto)
सरकार	संघीय अध्यक्षीय गणराज्य
- राष्ट्रपति	फेलिप काल्ड्रान
स्वतंत्रता	स्पेननाप
- घोषणा	15 सेप्टेम्बर, 1810
- मान्यता	27 सेप्टेम्बर, 1821
क्षेत्रफल
- फुकं	1,972,550 किमि² (15 गु)
	(761,606 वर्ग माइल)
- लयागु प्रतिशत (%)	2.5
जनसंख्या
- मध्य 2008 एस्टिमेटेड	111,211,789 (जुलाई 2009) (11 गु)
- 2005 सेन्सस्	103,263,388
- जनघनत्व	55/किमि² (142 गु) (142/वर्ग माइल)
कुल ग्राहस्थ उत्पादन (पि पि पि)	2008 एस्टिमेट
- फुकं	$1.559 ट्रिलियन (11)
- प्रति छ्यं	$14,560 (-)
मुद्रा	पेसो (MXN)
ई क्षेत्र	आधिकारिक मेक्सिकन समय मंडल (UTC-8 निसें -6)
- वर्खा (DST)	भिन्न (UTC-7 निसें -5)
इन्टरनेट TLD	.mx
कलिंग कोड	+52

संयुक्त मेक्सिकन राज्य वा साधारण रुपय् मेक्सिको छगू उत्तर अमेरिकी संघीय संवैधानिक गणतन्त्र ख। थ्व देय्या उत्तरय् संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिणय् व पश्चिमय् प्रशान्त महासागर, दक्षिणपूर्वय् ग्वाटेमाला, बेलिज व क्यारिबियन सागर व पूर्वय् मेक्सिकोया खाडी ला। करिब २० लखः वर्ग किमि (७ लख ६०द्व माइल) क्षेत्रफल दूगु थ्व देय् सकल अमेरिकाया न्यागु दकले तःधंगु देय् ख। नापं, थ्व देय् हलिमया १३गु दकले तःधंगु देय् नं ख। करिब ११ कोटी २० लखः जनसंख्या नापं थ्व देय् हलिमया ११गु दकले अप्व जनसंख्या दूगु देय् नं ख। थ्व देय् हलिमया दकले अप्व स्पेनीभाषी जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व देय् ३१गु राज्य व संघीय नगर मेक्सिको जाना दयाच्वंगु छगू संघ देय् ख।

कोलम्बस-पूर्वया मेसोअमेरिकाय् यक्व थी-थी लहनाया विकास जुयाच्वन। थ्व लहनाय् मू लहना अल्मेक, तन्तेक, तिओतिहुआकान, जापोतेक, माया लहना, एज्तेक लहना आदि ला। सन् १५२१इ स्पेनीतयेसं थ्व देय्या तेनोचितितानय् थःगु औपनिवेशिक जग पलिस्था याना थनया लहनातयेत थःगु कब्जाय् काल। थ्व कथं कब्जाय् काःगु थाय्यात न्हु स्पेनया भाइसरोयल्तीया रुपय् प्रशासन यात। थ्व भूभाग लिपा वना मेक्सिकोया स्वतन्त्रता संग्रामलि सन् १८२१इ मेक्सिको राष्ट्र जुवन। स्वतन्त्रता धुंकाया ईले आर्थिक अस्थिरता, मेक्सिकन-अमेरिकन हताः, संरा अमेरिकानाप भूभाग द्यायेगु, जनयुद्ध, निगु राजतन्त्र व आन्तरिक सामन्त शासन जु-जुं सन् १९१०या मेक्सिकन क्रान्ति धुंका सन् १९१७य् थ्व देय्या संविधान दयेकेधुंका वर्तमान राजनैतिक व्यवस्थाया विकास जुल। सन् २०००या निर्वाचनय् दकले न्हापा विपक्षी खलःया पार्टीं सरकार दयेकल।

इतिहास

मेक्सिकोया इतिहास उत्तर अमेरिकाया दक्षिणी भागय् विकसित जुगु जटिल व प्राचीन सभ्यतातयेगु इतिहास खः। युरोपीय आगमन स्वया न्ह्यः थन ओल्मेक, माया, तोल्तेक, व एज्टेक (Aztec) थेंज्याःगु महान मेसोअमेरिकन सभ्यतात विकसित जुगु खः। सन् १५१९ निसें १५२१ या दथुइ स्पेनिश कन्किस्तादोर एरनान कोर्तेस (Hernán Cortés) या नेतृत्वय् एज्टेक साम्राज्ययात त्याकाः स्पेनं थुकियात 'न्यू स्पेन' (New Spain) या रुपय् ३०० दँ तक औपनिवेशिक शासन यात। १६ सेप्टेम्बर १८१०य् मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या आह्वानं मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम न्ह्याःगु खः व सन् १८२१य् मेक्सिको स्पेन निसें स्वतन्त्र जुल। स्वतन्त्रता लिपा मेक्सिकोय् राजनीतिक अस्थिरता व युद्धया ई वल; सन् १८४६-१८४८ या मेक्सिकन-अमेरिकन युद्धय् मेक्सिकों थःगु तःधँगु उत्तरी भूभाग अमेरिकायात त्वःतेमाल। १९गु शताब्दीया लिपांगु भागय् पोर्फिरियो दिआजया तानाशाही शासन लिपा सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोया क्रान्ति (Mexican Revolution) जुल, गुकिं आधुनिक मेक्सिकोया सामाजिक व राजनीतिक संरचना दयेकल। थौंकन्हे मेक्सिको छगू समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा दुगु व उत्तर अमेरिकाया छगू मू आर्थिक राष्ट्र खः।

स्वतन्त्रता

मेक्सिकन स्वतन्त्रता संग्राम १८१० निसें १८२१ तक मेक्सिकन जनतां स्पेनिश औपनिवेशिक शासन विरुद्ध याःगु ताःहाकःगु सशस्त्र युद्ध खः। थ्व आन्दोलनया शुरुआत १६ सेप्टेम्बर १८१०य् पादरी मिगेल हिदाल्गो (Miguel Hidalgo) या 'ग्रितो दे दोलोरेस' (Grito de Dolores) आह्वान निसें जुगु खः। स्पेनिश साम्राज्यया ३०० दँ स्वया ताःहाकःगु औपनिवेशिक प्रभुत्व, सामाजिक असमानता, व करया विरोधय् थ्व संग्राम न्ह्याःगु खः। हिदाल्गो लिपा होसे मारिया मोरेलोस थेंज्याःपिं नेतातयेसं छापामार युद्धयात न्ह्याकल। ताःहाकःगु युद्ध लिपा, अगस्तिन दे इतुरबिदे व भिसेन्ते गेरेरों 'इगुआला योजना' (Plan of Iguala) दयेकाः संयुक्त क्रान्तिकारी सेना दयेकल। सन् १८२१य् 'कोर्दोबाया सन्धि' (Treaty of Córdoba) य् हस्ताक्षर जुयाः स्पेनं मेक्सिकोयात छगू स्वतन्त्र राष्ट्रया रुपय् स्वीकार यात। थ्व संग्रामया लिच्वः कथं न्हुगु मेक्सिकन साम्राज्य (प्रथम) या पलिस्था जुल, गुगु लिपा गणतन्त्रय् परिणत जुल। थ्व युद्धं मध्य अमेरिकाया इतिहासयात पूर्णतया हिलाबिल व १६ सेप्टेम्बरयात मेक्सिकोया राष्ट्रीय स्वतन्त्रता दिवस कथं हनि।

क्रान्ति

मेक्सिनक क्रान्ति सन् १९१० निसें १९२० तक मेक्सिकोय् जुगु छगू तःधँगु सामाजिक व राजनीतिक क्रान्ति खः। थ्व क्रान्ति ३० दँ स्वया अप्वः ई तक शासन याःम्ह तानाशाह पोर्फिरियो दिआज (Porfirio Díaz) या शासन विरुद्ध न्ह्याःगु खः। फ्रान्सिस्को इ. मादेरों दिआजया तानाशाही शासनयात चुनौती बिल व मुक्कं देशय् क्रान्तिया आह्वान यात। थ्व क्रान्तिकारी आन्दोलनय् एमिलियानो जापाता (Emiliano Zapata) व पान्चो भिल्ला (Pancho Villa) थेंज्याःपिं बुंज्यामि व मजदूर नेतातयेसं मू भूमिका म्हीतल। इमिसं बुँ सुधार, ज्यामि अधिकार, व सामाजिक न्यायया माग यात। थ्व १० दँया ईलय् मेक्सिकोय् ताःहाकःगु आन्तरिक गृहयुद्ध जुल व थीथी राजनीतिक पुचःत दथुइ शक्ति प्राप्त यायेत युद्ध जुल। सन् १९१७य् न्हुगु मेक्सिकन संविधान (Constitution of 1917) पारित जुल, गुकिं सामाजिक अधिकार, बुँ सुधार व शिक्षाया न्हुगु कानूनी आधार दयेकल। मेक्सिकन क्रान्तिं आधुनिक मेक्सिकोया राजनीतिक व सामाजिक संरचना दयेकल व राष्ट्रिय इतिहासयात न्हुगु मोड बिल।

भूगोल

फिसबुँ

चिहुआहुआन फिसःबुँ उत्तर अमेरिका महाद्वीपय् लाःगु छगू तःधँगु फिसःबुँ खः। थ्व फिसःबुँ मेक्सिकोया उत्तर-मध्य भाग व संयुक्त राज्य अमेरिकाया दक्षिणी भागय् ला। थुकिया क्षेत्रफल ५ लखः १ द्व वर्ग किलोमिटर दु। थ्व उत्तर अमेरिकाया दकले तःधँगु फिसःबुँत मध्ये छगू खः। थ्व फिसःबुँ सियरा माद्रे अक्सिदेन्तल व ओरियन्तल (Sierra Madre Occidental व Sierra Madre Oriental) च्वकाझ्वःया दथुइ ला। थनया लफय् क्वाःगु व गंगु जुइ, तर थन चिकुलाय् तसकं चिकुइफु। थन यक्व कथंया क्याक्टस (cactus) वनस्पति व झाडीत दयाच्वंगु दु। थ्व फिसःबुँय् प्राणी जीवनया विविधता दु, गन यक्व कथंयागु स्वां, कि व झंगःत दु। थन रियो ग्रान्दे (Rio Grande) खुसि बाहा वइ, गुकिं थ्व क्षेत्रयात लः बिइ। थ्व फिसःबुँ भौगोलिक दृष्टिं उच्च पठार (high plateau) क्षेत्रय् ला। थन ल्वहं व फिया मिश्रण दुगु भूभाग खनेदु। थनयागु प्राकृतिक वातावरण जैविक विविधताया दृष्टिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु। थ्व फिसःबुँ उत्तर अमेरिकी महाद्वीपयागु छगू मू भौगोलिक विशेषता खः।

तजिलजि

नसा

मेक्सिकन नसा (स्पेनी भासय् Gastronomía de México) मेक्सिकोया नसा-त्वँसा खः, गुगु प्राचीन मेसोअमेरिकन (Mesoamerican - माया व एज्टेक) व स्पेनी नसाया मिश्रण खः। सन् २०१०य् युनेस्को (UNESCO) नं परम्परागत मेक्सिकन नसायात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। मेक्सिकन नसाया मू आधार कःनि, सिमी (Beans), व मल्ता (Chili peppers) खः। "तोर्तिया" (Tortilla) - कःनि वा छ्वचुंमरी, मेक्सिकन नसाया मू भाग खः। "ताको" (Taco) मेक्सिकोया राष्ट्रिय नसा खः, गन तोर्तियाया दुने ला, सिमी, व तरकारी तइ। मेक्सिकन नसा थःगु "पालुगु" (Spicy) व "तच्वःगु सवाः" (Bold flavors) या निंतिं नांजाः। "साल्सा" (Salsa) व "ग्वाकामोले" (Guacamole) नसा नाप नइ। "मोले" (Mole) छगू जटिल सस खः, गुकिलि चकलेट व मल्ता ल्वाकःछ्याइ। स्पेनिश उपनिवेशकालया ईलय् मेक्सिकोय् ला, चीज, व मसलात दुहाँ वल। "बुरितो" (Burrito), "एन्चिलादा" (Enchilada), व "क्वेसादिया" (Quesadilla) हलिम न्यंकं लोकंह्वाः। मेक्सिकन स्ट्रीट फूडय् "तमालेस" (Tamales) - कःनिया हलय् भुनातःगु नसा, तसकं नांजाः। "तकिला" (Tequila) व "मेज्काल" (Mezcal) मेक्सिकोया नांजाःगु अय्लाः खः, गुगु "अगाभे" (Agave) मा पाखें दयेकी। मेक्सिकन नसाय् कागती (Lime), धनिया (Cilantro), व जी (Cumin) अप्व छ्यली। "दिया दे लोस मुएर्तोस" ( Día de los Muertos) थें न्याःगु जात्राय् विशेष नसा "पान दे मुएर्तो" (Pan de Muerto) दयेकी। "तेक्स-मेक्स" (Tex-Mex) धयागु अमेरिकाया तेक्सास व मेक्सिकन नसाया मिश्रण खः, गुगु हलिमय् मेक्सिकन नसा धकाः लोकंह्वाः (दसु: नाचोज)।

मू नसात

• तोर्तिया आधारित: ताको (Taco), बुरितो (Burrito), एन्चिलाडा (Enchilada), केसादिया (Quesadilla), तोस्तादा (Tostada), नाचोज (Nachos)।
• डिप व सस: ग्वाकामोले (Guacamole), साल्सा (Salsa), पिको दे गायो (Pico de Gallo), मोले (Mole)।
• परम्परागत: तमालेस (Tamales), चिली कोन कार्ने (Chili con Carne), पोजोले (Pozole - Soup), चिलेस रेयोनोस (Chiles Rellenos)।
• चाकूगु: चुर्रोस (Churros), फ्लान (Flan), त्रेस लेचेस केक (Tres Leches Cake)।
• त्वँसा: मार्गारिता (Margarita), तकिला (Tequila), होर्चाता (Horchata - Rice drink), मेक्सिकन कोक (Mexican Coke)।