माया लहना
माया लहना अमेरिकाया छगू सभ्यता ख। थ्व सभ्यता मध्य अमेरिकाय् पलिस्था जूगु ख। थ्व लहना छगू मेसोअमेरिकन लहना ख गुकिया विकास माया जातिया मनूतेसं याःगु ख। थ्व लहना कोलम्बस-पूर्वया छगू जक विकशित लिपि- किपा-लिपि वा हायेरोग्लाइफिक लिपि(hieroglyphic script)या निंतिं नांजाः। माया किपा लिपियात माया लिपि धैगु या। नापं, थ्व लहना थःगु कला, वास्तु, गणित, पात्रो, व खगोलया ज्ञानया निंतिं नं नांजाः। माया लहना वर्तमान दक्षिणपूर्व मेक्सिको, ग्वातेमाला, बेलिज व हन्दुरस व एल् साल्भादोरया पश्चिमी क्षेत्रय् दूगु ख। थ्व क्षेत्र युकातान प्रायःद्वीपया उत्तरी समथल व सियरा माद्रेया उच्चभूमिइ व दक्षिणया प्रशान्त महासागरीय तटया समथर भूमिइ ला।
थ्व लहनाय् पुरातन ई २००० ईसापूर्व स्वया न्ह्यः जूगु खनेदु। थ्व ईलय् बुँज्याय् न्हापांगु विकास व दकलय् न्हापांगु गां खने दु। प्रीक्लासिक ई (लगभग २००० ईसापूर्व निसें २५० ईस्वी)य् माया क्षेत्रय् दकलय् न्हापांगु जटिल समाजया पलिस्था जुल, व माया आहारया मू नसाया बुँज्या न्ह्यथन, गुकिलि कःनि, सिमि, स्क्वास, व मल्ता ला। न्हापांगु माया नगरया विकास ईसापूर्व ७५०या नापं जुल, व ईसापूर्व ५०० तक्क थ्व नगरय् स्मारकीय वास्तुकला दत, गुकिलि ल्वहँ छ्यला दयेकातःगु तःधंगु देगःत ला। ईसापूर्व ३गु शताब्दी तक्क माया क्षेत्रय् किपालिपि च्वयेगु छ्येला न्ह्यथन। लिपाया प्रिक्लासिक युगय् पेतेन स्वनिगलय् यक्व तःधंगु नगरत विकास जुल व ग्वाटेमालाया उच्चभूमिइ कामिनालजुयु नगरय् केन्द्रिकरण अप्वल। करिब २५० ईस्वीया नापं न्ह्यथंगु क्लासिक ईयात यक्व ल्याखय् मायातेसं थःगु मौलिक नगुमाः दूगु ल्वहँया स्मारकत दयेकाच्वंगु ईया रुपय् म्हसीकी। थ्व ईलय् माया सभ्यतां यक्व नगर-राज्यत छगू जटिल व्यापारिक संजालं स्वानातःगु लहना विकास यात। माया क्व-भूमिइ निगु महान प्रतिद्वन्द्वी तिकाल व कलकमुल नगर शक्तिशाली जुल। क्लासिक कालय् माया वंशया राजनीतिइ मध्य मेक्सिकन नगर तिओतिहुआकानया अत्याधिक हस्तक्षेप नं खनेदु। ९गु शताब्दीइ मध्य माया क्षेत्रय् व्यापक राजनैतिक पतन जुल गुकिया लिच्वः कथं गृहयुद्ध जुल, मनूतेसं नगर त्वःतल व उत्तरपाखे च्वंवन। पोस्टक्लासिक ईले उत्तरय् चिचेन इत्जाया उदय जुल, व ग्वातेमालाया हाइल्याण्डय् आक्रामक किचे राज्यया विस्तार जुल। १६गु शताब्दीइ स्पेनिश साम्राज्यं मेसोअमेरिकन क्षेत्रयात थःगु उपनिवेश दयेकल व ताःहाकःगु अभियानया झ्वलय् लिपांगु माया नगर नोजपेटेन १६९७य् पतन जुल।
थौंकन्हे, माया लहनाया सन्ततितेत मंका कथं माया धकाः म्हसीकिगु या। इमिगु आःया मनूल्या ६० लख स्वया अप्व दु। नीच्यागू स्वया अप्व म्वानाच्वंगु माया भाषा इमिसं ल्हाइ, व इमिगु पुर्खाया भूमिइ हे इपिं च्वनिगु या।
भूगोल
[सम्पादन]
माया लहनां तःधंगु भूभागय् दयाच्वन गुकिलि थौंया दक्षिणपूर्वी मेक्सिको व उत्तरी मध्य अमेरिका ला। थ्व क्षेत्रय् मुक्कं युकातान प्रायद्वीप व आःया आधुनिक देय् ग्वाटेमाला व बेलिजय् दूगु दक्वं भूभाग नापं होन्डुरस व एल साल्भाडोरया पश्चिमी भाग नं ला। प्रायद्वीपया अप्व भाग छुं गुं बाय् च्वापुगुं व सामान्यतया क्वय् या तटीय क्षेत्र दूगु तःधंगु ख्यलं दयेका तःगु दु। मायाया भूभागं मेसोअमेरिकाया स्वब्वय् छब्व कःघाःगु दु, व माया जःलाखःला तजिलजिनाप गतिशील स्वापू दयाच्वन गुकिलि ओल्मेक, मिक्स्टेक, तिओतिहुआकन व एजटेक दुथ्याः। प्रारम्भिक क्लासिक कालय् माया नगर तिकाल व कामिनालजुयु छगू अन्तरजालय् मू माया केन्द्रित जुल गुकिलिं थ्व लहना दथु मेक्सिकोया तःजाःगु बँय् विस्तारित जुल; तिओतिहुआकनया तेतित्ला लागाय् मायाया तसकं उपस्थिति दुगु खः। माया नगर चिचेन इत्जा व तापाःगु तोल्तेक राजधानी तुला दथुइ विशेष रुपं घनिष्ठ स्वापू दुगु खः।
पेतेन क्षेत्रय् घना वन दूगु क्वय् च्वंगु सख्वाल्वहंया ख्यः दु; पेतेनया केन्द्रीय लः ख्यलय् झिंप्यंगू पुखुया झ्वः न्ह्याइ। दक्षिणय् थ्व ख्यः बुलुहुँ ग्वातेमालाया तःजाःबँ (हाइल्यान्द)पाखे थहां वनि। घना माया जंगलं उत्तरी पेतेन व बेलिज, क्विन्ताना रूया अधिकांश भाग, दक्षिणी क्याम्पेचे, व युकातान राज्यया दक्षिणया छगू भाग कःघाइ। तापाक्क उत्तरपाखे, बनस्पति घना स्क्रब दुगु गुँइ हिली ।
सोकोनुस्कोया लितोरल क्षेत्र सियरा माद्रे दे चियापासया दक्षिणय् ला, व थ्व थासय् छगू संकीर्ण तटीय ख्यः व सिएरा माद्रेया तराइ दु। माया उच्चभूमि चियापासं ग्वातेमाला तक्क पूर्वपाखे न्यनाच्वंगु दु, गुकिलिं सिएरा दे लास कुचुमातानेसय् दकलय् तःजाःगु च्वकात ख। इमिगु मू कोलम्बियन-पूर्वया जनसंख्या केन्द्र दकलय् तःधंगु उच्चभूमिया स्वनिगलय् ला, दसु ग्वातेमालाया स्वनिगः व क्वेत्जाल्तेनाङ्गो स्वनिगः। दक्षिणी उच्चभूमिइ ज्वालामुखीया शंकुया पट्टी प्रशान्त तटया समानान्तर जुइ। उच्चभूमि उत्तरपाखे भेरापाजय् विस्तारित जुइ, व बुलुहुँ पूर्वपाखे कुहां वइ।
स्वयादिसँ
[सम्पादन] |
विकिमिडिया मंका य् थ्व विषय नाप स्वापु दुगु मिडिया दु: Maya |