Jump to content

यजुर्वेद

विकिपिडिया नं
नेपाललिपि परिक्षण: 𑐠𑑂𑐰 𑐥𑑁𑐫𑐵 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐮𑐶𑐥𑐶𑐂 𑐥𑐬𑐶𑐎𑑂𑐲𑐞 𑐥𑑁 𑐧𑑂𑐰𑐣𑐾𑐟: यजुर्वेद 𑐟𑐶𑐫𑐵𑐡𑐶𑐳𑑄𑑋
Yajurveda text describes formula and mantras to be uttered during sacrificial fire (yajna) rituals, shown. Offerings are typically ghee (clarified butter), grains, aromatic seeds, and cow milk.

यजुर्वेद हिन्दू धर्मया छगू महत्त्वपूर्ण श्रुति धर्मग्रन्थ ख। थ्व ४गु वेदय् छगू वेद ख। थुकिलि यज्ञया असल प्रक्रियाया निंतिं गद्य व पद्य मन्त्र दु। थ्व हिन्दू धर्मया ४गु पवित्रतम प्रमुख ग्रन्थय् छगू व ऋग्वेद धुंकाया दकलय् महत्त्वपूर्ण वेदया रुपय् नालिगु या- थ्व वेदय् ६६३ मन्त्र दु। अथे जुसां थुकियात ऋग्वेद स्वया अलग धका काइगु या छाय्‌धाःसा यजुर्वेद मुख्य रूपं छगू गद्यात्मक ग्रन्थ ख। यज्ञय् छ्यलिगु गद्यात्मक मन्त्रतेत ‘यजुस’ धाइ। यजुसया नामं हे वेदया नां यजुस+वेद(=यजुर्वेद) खँग्वःया संधि जूगु ख। यजुर्वेदया पद्यात्मक मन्त्र ॠग्वेद वा अथर्ववेदं कायातःगु दु।[] थुकिलि स्वतन्त्र पद्यात्मक मन्त्र म्हो जक्क दु। थ्व वेदय् अधिकांशतः यज्ञत व हवनतेगु नियम व विधान दु। अतः, थ्व ग्रन्थ कर्मकाण्ड प्रधान ख। ॠग्वेदया रचना सप्त-सिन्धु क्षेत्रय् जूल धाःसा यजुर्वेदया रचना कुरुक्षेत्रया प्रदेशय् जुल।[] छुं विज्ञतेगु मतानुसार थुकिया रचनाकाल १४०० निसें १००० ई.पू. दथुइ जूगु ख। यजुर्वेदया संहितात लगभग अंतिम रचित संहिता ख। थ्व संहितात ईसा पूर्व द्वितीय सहस्राब्दि निसें प्रथम सहस्राब्दीया आरंभिक सदिइ च्वयातःगु ख।[] थ्व ग्रन्थय् भारतीय आर्यतेगु सामाजिक व धार्मिक जीवन खनेछिं। अबिलय्‌या वर्ण-व्यवस्था तथा वर्णाश्रमया लू नं थुकिलि दु। यजुर्वेद संहिताय् वैदिक कालया धर्मया कर्मकाण्ड आयोजन हेतु यज्ञ यायेत मंत्रतेगु मुना दु। यजुर्वेदय् निगु शाखा दु: दक्षिण भारतय् प्रचलित कृष्ण यजुर्वेदउत्तर भारतय् प्रचलित शुक्ल यजुर्वेद शाखा।

थुकिलि कर्मकाण्डया यक्व यज्ञतेगु विवरण दु-

संप्रदाय, शाखा व संहिता

[सम्पादन]
संप्रदाय

यजुर्वेदाध्यायी परम्पराय् निगु सम्प्रदाय दु- ब्रह्म सम्प्रदाय वा कृष्ण यजुर्वेद व आदित्य सम्प्रदाय वा शुक्ल यजुर्वेद।

संहिता

वर्तमानय् कृष्ण यजुर्वेदया शाखाय् ४ संहितात दु-तैत्तिरीय, मैत्रायणी, कठ व कपिष्ठल कठ। शुक्ल यजुर्वेदया शाखाय् निगु प्रधान संहितात दु- १. मध्यदिन संहिता व २. काण्व संहिता। थौंकन्हे आपालं दूगु यजुर्वेद मध्यदिन संहिता ख। थुकिलि ४० अध्याय, १९७५ कण्डिका (छगू कण्डिका अनुष्ठान कर्मय् प्रयुक्त यक्व मन्त्रया पुचः ख) तथा ३९८८ मन्त्र दु। गायत्री मंत्र (३६.३) तथा महामृत्युञ्जय मन्त्र (३.६०) थुकिलि हे ला।

शाखा

यजुर्वेद कर्मकाण्ड नाप स्वापू दूगु वेद ख। थुकिलि थीथी यज्ञ (दसु अश्वमेध)या वर्णन यानातःगु दु। यजुर्वेद पाठ अध्वुर्य द्वारा याइ। यजुर्वेद ५ शाखाय् विभक्त दु-

  1. काठक
  2. कपिष्ठल
  3. मैत्रियाणी
  4. तैतीरीय
  5. वाजसनेयी

यजुर्वेदया भाष्यकारय् उवट (१०४० ईस्वी) व महीधर (१५८८)या भाष्य उल्लेखनीय दु। इमिगु भाष्यं यज्ञीय कर्मतेगु संबंध क्यनातःगु दु। शृंगेरीया शंकराचार्यतेसं नं यजुर्वेद भाष्यतेगु विद्वत्ताया परम्परा तयातःगु दु।

लिधंसा

[सम्पादन]
  1. 1 2 यजुर्वेद।भारत कोषय् स्वयादिसँ
  2. यजुर्वेद।ब्रज डिस्कवरी

स्वयादिसँ

[सम्पादन]
हिन्दू धर्म
श्रुति: वेद · उपनिषद · श्रुत
स्मृति: इतिहास (रामायण, महाभारत, श्रीमदभागवत गीता) · पुराण · सुत्र · आगम (तन्त्र, यन्त्र) · वेदान्त
विचा:त: अवतार · आत्मा · ब्राह्मन · कोसस · धर्म · कर्म · मोक्ष · माया · इष्ट-देव · मुर्ति · पूनर्जन्म · हलिम · तत्त्व · त्रिमुर्ति · कतुर्थगुरु
दर्शन: मान्यता · प्राचीन हिन्दू धर्म · साँख्य · न्याय · वैशेषिक · योग · मीमांसा · वेदान्त · तन्त्र · भक्ति
परम्परा: ज्योतिष · आयुर्वेद · आरति · भजन · दर्शन · दिक्षा · मन्त्र · पुजा · सत्संग · स्तोत्र · ईहिपा: · यज्ञ
गुरु: शंकर · रामानुज · माधवाचार्य · रामकृष्ण · शारदा देवी · विवेकानन्द · नारायण गुरु · औरोबिन्दो · रमन महार्षि · शिवानन्द · चिन्‍मयानन्‍द · शुब्रमुनियस्वामी · स्वामीनारायण · प्रभुपद · लोकेनाथ
विभाजन: वैष्णभ · शैव · शक्ति · स्मृति · हिन्दू पूनरुत्थान ज्याझ्व
द्य: द्यतेगु नां · हिन्दू बाखं
युग: सत्य युग · त्रेता युग · द्वापर युग · कलि युग
वर्ण: ब्राह्मन · क्षत्रीय · वैश्य · शुद्र · दलित · वर्णाश्रम धर्म

शास्त्रय् दसु

ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — १. ईश्वरप्रार्थनाविषयः[]

यस्मिं॑श्चि॒त्तꣳ सर्व॒मोतं॑ प्र॒जानां॒ तन्मे॒ मनः॑ शि॒वस॑ङ्कल्पमस्तु॥८॥ (यजु॰३४.५)

(यस्मिन्नृचः साम यजूंषि) हे भगवन् कृपानिधे! यस्मिन्मनसि ऋचः सामानि यजूंषि च प्रतिष्ठितानि भवन्ति, [यस्मिन् प्रतिष्ठिता] यस्मिन् यथार्थमोक्षविद्या च प्रतिष्ठिता भवति, (यस्मिंश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानाम्) यस्मिंश्च प्रजानां चित्तं स्मरणात्मकं सर्वमोतमस्ति सूत्रे मणिगणवत्प्रोतमस्ति। कस्यां क इव? [रथनाभाविवाराः] रथनाभौ अरा इव। [तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु] तन्मे मम मनो भवत्कृपया शिवसंकल्पं कल्याणप्रियं सत्यार्थप्रकाशं चास्तु, येन वेदानां सत्यार्थः प्रकाश्येत।

(यस्मिन्नृचः) हे भगवन् कृपानिधे! (ऋचः) ऋग्वेद (साम) सामवेद (यजूᳬषि) यजुर्वेद और इन तीनों के अन्तर… ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — २. वेदोत्पत्तिविषयः[]

तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे।

छन्दा॑ꣳसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत॥॥१॥ (यजु॰३१.७)

(तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः) तस्मात् यज्ञात् सच्चिदानन्दादिलक्षणात् पूर्णात् पुरुषात् सर्वहुतात् सर्वपूज्यात् सर्वोपास्यात् सर्वशक्तिमतः परब्रह्मणः (ऋचः) ऋग्वेदः, (यजुः) यजुर्वेदः, (सामानि) सामवेदः, (छन्दाꣳसि) अथर्ववेदश्च (जज्ञिरे) चत्वारो वेदास्तेनैव प्रकाशिता इति वेद्यम्। सर्वहुत इति वेदानामपि विशेषणं भवितुमर्हति, वेदाः सर्वहुतः। यतः सर्वमनुष्यैर्होतुमादातुं ग्रहीतुं योग्याः सन्त्यतः। जज्ञिरे अजायतेति क्रियाद्वयं वेदानामनेकविद्यावत्त्वद्योतनार्थम्। तथा [तस्मात्] तस्मादिति पदद्वयमीश्वरादेव वेदा जाता इत्यवधारणार्थम्। वेदानां गायत्र्यादिच्छन्दोन्वितत्वात् पुनश्छन्दांसीति पदं चतुर्थ… ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — २२. राजप्रजाधर्मविषयः[] (यत्र देवाः सहाग्निना ) यस्मिन्देशे विद्वांसः परमेश्वरेणाग्निहोत्रादि-यज्ञानुष्ठानेन च सह वर्त्तन्ते , तत्रैव प्रजाः सुखिन्यो भवन्तीति विज्ञेयम्॥3॥ भाषार्थ - सब जगत् का राजा एक परमेश्वर ही है और सब संसार उस की प्रजा है। इस में यह यजुर्वेद के अठारहवें अध्याय के 29 वें मन्त्र के वचन का प्रमाण है -( वयं प्रजापतेः प्रजा अभूम) अर्थात् सब मनुष्य लोगों को निश्चय करके जानना चाहिए कि हम लोग परमेश्वर की प्रजा हैं और वही एक हमारा राजा है। (त्रीणि राजाना) तीन प्रकार की सभा ही को राजा मानना चाहिए , एक मनुष्य को कभी नहीं। वे तीनों ये हैं - प्रथम राज्यप्रबन्ध के लिए एक ' आर्य्यराजसभा ' कि जिस से विशेष करके सब राज्यकार्य्य ही सिद्ध किये जावें। दूसरी ' आर्यविद्यासभा ' कि जिस से सब प्रकार की विद्याओं का प्रचार होता जाय। तीसरी ' आर्य्यधर्मसभा ' कि जिस से धर्म का प्रचार और अधर्म की हानि हो… ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता) — २६. अधिकारानधिकारविषयः[] प्रश्न - परन्तु क्या सब स्त्री पुरुषों का वेदादि शास्त्र पढ़ने सुनने का अधिकार है? उत्तर - सब को है। देखो! इस में यजुर्वेद ही का यह प्रमाण लिखते हैं- (यथेमां वाचं कल्याणीं॰) इस मन्त्र का अभिप्राय यह है कि वेदों के पढ़ने पढ़ाने का सब मनुष्यों को अधिकार है, और विद्वानों को उनके पढ़ाने का। इसलिये ईश्वर आज्ञा देता है कि-हे मनुष्य लोगो! जिस प्रकार मैं तुम को चारों वेदों का उपदेश करता हूं, उसी प्रकार से तुम भी उन को पढ़ के सब मनुष्यों को पढ़ाया और सुनाया करो। क्योंकि यह चारों वेदरूप वाणी सब का कल्याण करने वाली है। तथा (आवदानि जनेभ्यः) जैसे सब मनुष्यों के लिये मैं वेदों का उपदेश करता हूं, वैसे ही सदा तुम भी किया करो।

लिधंसा

  1. विकिस्रोतः – ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता)/१. ईश्वरप्रार्थनाविषयः
  2. विकिस्रोतः – ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता)/२. वेदोत्पत्तिविषयः
  3. विकिस्रोतः – ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता)/२२. राजप्रजाधर्मविषयः
  4. विकिस्रोतः – ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका (दयानन्दसरस्वतीविरचिता)/२६. अधिकारानधिकारविषयः