नकुल
नकुल' महाभारतया छम्ह पात्र ख। वय्कः पाण्डुया ४म्हम काय् व माद्रीया दक्ले तधंम्ह काय् ख।
स्वया दिसँ
[सम्पादन]
शास्त्रय् दसुऋग्वेदः सूक्तं १.१९१[१] ततः । विषम् । प्र । ववृते । पराचीः । अनु । सम्ऽवतः ॥ १५ ॥ “इयत्तकः कुत्सितेयत्तः अल्पप्रमाण इत्यर्थः । “कुषुम्भकः कुं पृथ्वीं सुम्भति विलिखतीति सर्पाणां कुत्सितं सुम्भयिता निग्रहीता' कुषुम्भको नकुलः । स ते विषं हरत्विति शेषः । यदि न तथा स करोति “तकं कुत्सितं तं नकुलम् “अश्मना “भिनद्मि विदारयामि । विषनिर्हरणप्रयोगे यावद्विषापगमं तं पाषाणानुघातमनुतिष्ठन्ति तद्विदः । तदिदमत्रोक्तम् । “ततः एवं प्रयोगे सति “विषं “प्र “वावृते विषावृताद्देहात् विषं प्रवर्तते निर्गच्छतु । काः प्रति । उच्यते । “पराचीः परागञ्चनवतीः अतिदूरगाः “संवतः संविभागवतो दिशः “अनु लक्षीकृत्य दिगन्तं प्रति गच्छतु न मां प्रति गच्छत्वित्यर्थः ॥ अध्यायोपाकरणोत्सर्गयोः ‘कुषुम्भकस्तत्' इत्यन्त्या विनियुक्ता। ' दधिसक्तूञ्जुहोति' इत्युपक्रम्य ' कुषुम्भकस्तदब्रवीत् ' ( आश्व. गृ. ३. ५, ७ ) इति सूत्रितत्वात् ॥ ऋग्वेदः सूक्तं १०.१५[२] स्कन्द पुराणे ५.१.२७.११८ शंखिणे विष्णवे गोर्दक्षिणायाः निर्देशमस्ति। सूर्यतः प्राप्तानां रश्मीनां श्रेष्ठतमं उपयोगं, तेषां जीवनोपयोगे रूपान्तरणं गोः कृत्यमस्ति। कथासरित्सागरे १२.७.७७ अश्वश्रेष्ठस्य उल्लेखमस्ति यस्य ह्रेषः शङ्खतुल्यमस्ति। पुराणेषु सार्वत्रिकरूपेण शङ्खतीर्थेषु कुष्ठदोषतः मुक्त्योः उल्लेखाः सन्ति। डा. फतहसिंहानुसारेण कुष्ठस्यार्थं गुणस्य दूरस्थितितः, दुर्गमस्थितितः अस्ति (अथर्ववेदः १९.३९)। यदा गुणस्य उपयोगं सार्वजनिके क्षेत्रे अथवा स्वव्यवहारे भवति, तदा कुष्ठतः मुक्तिः भवति। अयं अश्वस्य स्थितिरस्ति। शिवपुराणे ५.२६.४० नवप्रकाराणां नादानां कथनमस्ति(घोषं १ कांस्यं २ तथा शृंगं ३ घण्टां ४ वीणा ५ दिवंशजान् ६ ।। दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९) ।। तेषां मध्ये शङ्खनादः अष्टम… काशिकावृत्तिः — षष्टोध्यायः[३] वज्रो रक्प्रत्ययान्तः । महाराजश्टच्प्रत्ययान्तः । नास्य खमस्तीति बहुव्रीहौ नकुलनखेति नखशब्दो निपातितः । तेन नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्यन्तोदात्तः । दात्रशब्दो दाम्नीशस इति ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः । गणेशपुराणम् — खण्डः २(क्रीडाखण्डम्) — अध्यायाः ०२६-०३०[४] तत एको विषधरोऽपरोऽभूद् वृश्चिकोऽपि च । तत्रापि कुर्वतः पापं नानालोकान्विदंशतः ।।३२।। श्वमार्जारयोर्योनौ जातौ नकुल सूकरौ । वृकजम्बूकयोर्योनौ जातौ घोटकगर्दभौ ।।३३।। तत उष्ट्र गजौ जातौ ततो नक्र महाझषौ । लिधंसा | |||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|