अफ्रिका

Lucy

अफ्रिका

क्षेत्रफल	३,०२,२१,५३२ किमी२ (११,६६८,५९८.७ वर्ग मील)
जनसंख्या	९२,२०,११,०००
जनघनत्व	३०.५१ किमी२ (लगभग ८०/वर्ग मील)
देय्‌	५३ (List of countries)
पराधीन लागा	{{{1}}} मायोट्ट रियूनियन कैनेरी द्वीप क्यूटा मदेरा द्वीप मेलिला सेंट हेलेना
भाषा	भाषातेगु धलः
ई लागा	UTC-1 से UTC+4

अफ्रीकाय् प्राकृतिक सौन्दर्य

एशिया धुंका अफ्रिका हलिमया दक्ले तःधंगु महाद्वीप ख। थ्व ३७^०१४' उत्तरी अक्षांश निसें ३४^०५०' दक्षिणी अक्षांश व १७^०३३' पश्चिमी देशान्तर निसें ५१^०२३' पूर्वी देशान्तरया दथुइ ला। अफ्रिकाया उत्तरय् भूमध्यसागर व युरोप महाद्वीप, पश्चिमय् आन्ध्र महासागर, दक्षिणय् एन्टार्क्टिक महासागर व पूर्वय् अरब सागर व हिन्द महासागर ला। पूर्वय् स्वेज नहरं थ्व महादेशयात एशियानाप स्वाई। जिब्राल्टर स्ट्रेटं थुकियात उत्तरय् युरोप महाद्वीप स्वया अलग याइ। थ्व महाद्वीपय् तःधंगु मरुभूमि, सिक्क तःधंगु गुं, विस्तृत घाँय्‌या ख्यः, तःधंगु खुसि व झरना व विचित्र जंगली पशु दु। अफ्रिका महाद्वीपया घाना देय्‌या राजधानी अक्रा नगरं मुख्य मध्याह्न रेखा (०^०) वनि।

क्षेत्रफल व जनसंख्‍याया दृष्टिकथं अफ्रिका एशिया धुंका दक्ले तःधंगु महाद्वीप ख। छुं इतिहासकार कथं थ्व महाद्वीपय् दक्ले न्ह्यः मनुया विकास जुल व थनं हे मनु वना मेमेगु महाद्वीपय् च्वं वन। थ्व मतया आधारय् थ्व महादेशयात मानव सभ्‍यताया जन्‍मभूमि नं धाइगु या। थ्व महादेशय् हलिमया निगु प्राचीन सभ्यता (मिस्र व कार्थेज)या विकास जुल।

अफ्रिका महाद्वीपय् यक्व देय्‌ दु। थुकिलि यक्व देय्‌ द्वितीय विश्व युद्ध धुंका स्वतन्त्र जुल। जलवायु व चाया भिन्नताया कारणं अफ्रिकाय् थी-थी प्रकारया मांया उत्पादन यायेछिं। ज्वार-बाजरा, छो, कैसावा, कपाय्‌, बरां, कोको, थी-थी प्रकारया सी व मसला दसु- ल्वाङ अफ्रिकाया मू बाली ख। उष्णकटिबंधया निम्न भागया मू बाली जाकी ख।

अफ्रीकाय् भौगोलिक विविधता दु। पूर्वय् स्थित सेरेनगेती व क्रुजर राष्ट्रिय उद्यानय् वन्‍य जीवन खने दु। थन जलप्रपात व वर्षावन नं खने दु। थ्व महाद्वीपया सहारा मरुस्‍थल हलिमया दक्ले तःधंगु मरुभूमि ख। थ्व महादेशया दक्ले तज्जागु च्वका किलिमेन्जेरो ख। थ्व च्वका छगू सुषुप्‍त ज्वालामुखी ख। युगान्डा, ताजानिया व केन्याया सीमाय् स्थित विक्‍टोरिया झरना फ्रेश वाटरया पृथ्वीया निगुगु दक्ले तःधंगु व अफ्रिकाया दक्ले तःधंगु झरना ख। थ्व झरना हलिमया दक्ले ताःहाकःगु खुसि नाइलया लया स्रोत ख।

नामकरण

अफ्रीका महाद्वीपया नामाकरणया बारेय् यक्व धारणा दु। १९८१य् पिथंगु छगू शोध कथं अफ्रिका खँग्वःया उत्पत्ति बरबर भाषाया खँग्वः इफ्री वा इफ्रान नं जूगु ख गुकिया अर्थ गुफा ख, अफ्रिकाया गुफाय् च्वनिपिं जातितेगु सन्दर्भय् थ्व अर्थ पिथंगु ख। छगू मेगु धारणा कथं प्राचीन अफ्रिकी नगर कार्थेजनापं च्वनिपिं मनुतेत "अफ्री" धाइगु या। कार्थेजय् वचिले प्रचलित फेनेसियन भाषा कथं अफ्री खँग्वःया अर्थ धू ख। कालान्तरय् कार्थेज रोमन साम्राज्यया अधीनय् ला वन व रोमन भाषाया नगरया मनुतेत तैगु प्रत्यय -का (-ca)यात अफ्रीनाप स्वाना अफ्रिका खँग्वःया पलिस्था जुल।

इतिहास

अफ्रीकाया स्वतन्त्रताया इतिहास

अफ्रिकाया इतिहासयात मनु विकासया इतिहास नं धायेछिं। अफ्रिकाय् १७ लखः ५० द्व दँ न्ह्यः दूगु आदि मानवया नामकरण होमो इरेक्टस अर्थात दनाच्वंगु जंक्वें मनु जुवन। होमो सेपियेन्स वा प्रथम आधुनिक मानवया उत्त्पत्ति करिब ३० निसें ४० द्व दँ न्हापा जूगु ख। लिखित इतिहासय् दक्ले न्हापा वर्णन जूगु सभ्यताय् छगू मिस्रया सभ्यता ख। थ्व सभ्यता थ्व हे महादेशया उत्तर पूर्वी क्षेत्रया नाइल खुसिया स्वनिगले ईसा स्वया ४००० दँ न्ह्यः पलिस्था जूगु ख। थ्व सभ्यता धुंका थी-थी सभ्यता नाइल खुसिया स्वनिगः नापं न्ह्यथन व सकल दिशाय् पुनावन। प्रारम्भिक काल निसें हे थ्व सभ्यतातेसं उत्तर व पूर्वया युरोपीय व एशियाली सभ्यता व जातिनाप परस्पर सम्बन्ध दयेकिगु ज्या यात गुकिया लिच्वःया कथं थ्व महादेशं न्हूगु संस्कृति व धर्म म्हसीकल। ईसास्वया छगू शताब्दी न्ह्यः तक्क रोमन साम्राज्यं उत्तरी अफ्रिकाय् थःगु उपनिवेश दयेकल। ख्रिस्टी धर्म लिपा थ्व हे साम्राज्यया लंपु जुया अफ्रिका थ्यन। इसा स्वया ७गु शताब्दी धुंका मुस्मां धर्मं अफ्रिकाय् व्यापक रूपं प्रभाव क्यन व न्हुगु संस्कृति दसु पूर्वी अफ्रिकाया स्वाहिली व उप-सहारा क्षेत्रया सोङ्घाई साम्राज्ययात दयेकल। इस्लाम व इसाई धर्मया प्रचार-प्रसारं दक्षिणी अफ्रिकाया छुं साम्राज्य दसु घाना, ओयो व बेनिनयात थी मफल व थ्व साम्राज्यतेसं थःगु छगू विशिष्ट अफ्रिकी म्हसीका दयेकातल। इस्लामया प्रचार नापं 'अरब दास व्यापार' नं न्ह्यथन गुकिलिं युरोपमि देय्‌तेत अफ्रिकाय् आकर्षित यात व अफ्रिकायात छगू युरोपेली उपनिवेश दयेकिगु ज्या याकल। १९गु शताब्दीया पूर्वार्धया औपनिवेशिक काल १९५१य् लिब्याया स्वतन्त्रता नापं म्हो जुया वन व सन् १९९३ तक्क आपालं अफ्रिकी देय्‌त उपनिवेशवादं मुक्त जुल। २०गु शताब्दीइ अफ्रिकी राष्ट्रतेगु इतिहास सैनिक क्रान्ति, युद्ध, जातीय हिंसा, नरसंहार व तःधंगु मानव अधिकार हननया घटना नं जाःगु दु।

भूगोल

लागा

थ्व महादेशयात थीथी लागाय् ब्वथला म्हसीकेगु याः।

मध्य अफ्रिका (Central Africa) अफ्रिका महादेशया छगू मू क्षेत्र ख। थ्व लागा थःगु तःधंगु वाःगुं (rainforests) व थःगु प्राकृतिक स्रोतया निंतिं नां जा। भौगोलिक कथं थ्व क्षेत्रय् कंगो खुसि (Congo River)या बेसिन ला, गुगु हलिमया हे निगूगु दकलय् तःधंगु वाःगुं ख। थ्व लागाय् अंगोला, क्यामेरुन, मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र, चाड, कंगो गणतन्त्र, कंगो लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, इक्वेटोरियल गिनी व गाबोन थें जाःगु देय् ला। थ्व क्षेत्रया जलवायु अप्वयाना उष्णकटिबंधीय (tropical) जुइ, गन यक्व वा वइ। थ्व लागाया इतिहासय् बान्तु थाय् हिला(Bantu migration) व औपनिवेशिक कालया तःधंगु प्रभाव दु। थनया अर्थतन्त्र अप्वः धया थें खनिज, पेत्रोलियम व बुंज्याय् आधारित दु। थ्व लागाय् सास्कृतिक व भाषाय् तःधंगु विविधता दु, गन सच्छि स्वया अप्व जनजातित दु। थनया मू भाषाय् फ्रेन्च, पोर्चुगिज व बान्तु भाय्‌त ल्हाइ। थ्व क्षेत्रं थःगु स्थानीय संगीत व कलाया निंतिं हलिमय् म्हसीका दयेकूगु दु। आःया इलय् थ्व क्षेत्रं वातावरण संरक्षण व राजनीतिक स्थिरताया चिन्ता सामना यानाच्वंगु दु।

पूर्वी अफ्रिका (East Africa) अफ्रिका महादेशया पूर्व भागय् लागु छगू तःधंगु क्षेत्र ख। थ्व क्षेत्र थःगु विशिष्ट भौगोलिक संरचना व 'ग्रेत रिफ्त भ्याली' (Great Rift Valley) या निंतिं हलिमय् नां जा। थ्व लागाय् केन्या, तान्जानिया, युगान्डा, रुवान्डा, बुरुन्डी व हर्न अफ अफ्रिकाया देय् ला। थ्व लागाय् हलिमया हे दकलय् तःधंगु वन्यजन्तु क्षेत्र दु, गन सेरेन्गेती व मासाई मारा थें जाःगु राष्टिय निकुञ्ज ला। थन अफ्रिकाया दकलय् तः जाःगु च्वका माउन्ट किलिमन्जारो (Mount Kilimanjaro) नं ला। थ्व लागा मानव विकासया इतिहास (human evolution) या निंतिं तस्कं महत्वपूर्ण थाय् ख, गन दकलय् पुलांगु जीवाश्म लूगु दु। थ्व क्षेत्रया मू भाषा स्वाहिली (Swahili) ख, गुगु अन्तर-क्षेत्रीय सञ्चारया निंतिं छ्यली। थनया अर्थतन्त्रय् पर्यटन, कफी व च्याया बुंज्याया तःधंगु योगदान दु। थ्व लागाय् विक्टोरिया पुखू (Lake Victoria) नं ला, गुगु हलिमया निगूगु दकलय् तःधंगु पुखू ख। थ्व लागाया सास्कृतिक इतिहासय् अरब, भारतीय व युरोपेली व्यापारया तःधंगु प्रभाव दु। आःया इलय् पूर्वी अफ्रिकी समुदाय (EAC) या माध्यमं थ्व लागाया देय्तेगु आर्थिक एकीकरण जुयाच्वंगु दु।

उत्तर अफ्रिका (North Africa) अफ्रिका महादेशया दकलय् उत्तरय् लागु भूभाग ख, गुगु भूमध्य सागर (Mediterranean Sea) नाप स्वानाच्वँ। थ्व क्षेत्रय् सहारा मरुभूमि (Sahara Desert) या अप्व भाग ला, गुगु हलिमया दकलय् तःधंगु क्वाः मरुभूमि ख। थ्व लागाय् अल्जेरिया, इजिप्ट, लिबिया, मोरोक्को, सुडान व ट्युनिसिया थें जाःगु देय् ला। थ्व क्षेत्रया सास्कृति व इतिहास मेगु अफ्रिकी क्षेत्र स्वया पा, गन अरब व इस्लामी सास्कृतिया तःधंगु प्रभाव दु। थनया पुलां इजिप्टया सभ्यता (Ancient Egyptian civilization) हलिमया हे दकलय् पुलांगु सभ्यताय् छगू ख। थ्व लागाया मू भाषा अरबी (Arabic) ख, व बर्बर (Berber) भाय् नं यक्व थासय् ल्हाइ। थनया अर्थतन्त्र पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास व पर्यटनय् तस्कं लिधनाच्वंगु दु। थ्व क्षेत्र भूमध्यसागरीय व्यापारिक मार्गया केन्द्र जुयाच्वंगु दु, गुकिं थुकियात युरोप व मध्यपूर्व नाप स्वाइ। थनया वास्तुकला (architecture) व नसात्वँसाय् इस्लामी व भूमध्यसागरीय शैलीया मिश्रण खनेदु। आःया इलय् थ्व क्षेत्रं लःया अभाव व मरुभूमिकरण (desertification) या तःधंगु वातावरणीय संकट सामना यानाच्वंगु दु।

पुन्तल्याण्ड (Puntland) सोमालियाया उत्तर-पूर्व भागय् लागु छगू स्वायत्त क्षेत्र (autonomous region) ख। थ्व क्षेत्रं सन् १९९८ सालय् थःगु अलग्ग प्रशासनिक अस्तित्व घोषणा याःगु ख, तर थ्व सोमालिया स्वया पूर्ण रुपं ब्यागलं मजुसें संघीय संरचना दुने हे च्वं। थ्व लागाया नां प्राचीन 'पुन्त' (Land of Punt) राज्यं वःगु ख, गुगु प्राचीन इजिप्ट नाप व्यापार याइगु धका इतिहासय् च्वयातःगु दु। थ्व क्षेत्रया प्रशासनिक राजधानी गारोवे (Garowe) ख, र थनया मू व्यापारिक केन्द्र बोसासो (Bosaso) नगर ख। पुन्तल्याण्डया भौगोलिक स्थिति रणनीतिक रुपं महत्वपूर्ण दु, गन थ्व 'हर्न अफ अफ्रिका' या च्वकाय् ला। थ्व लागा थःगु ताःहाकःगु तटीय लागा (coastline) या निंतिं नां जा, गुगु अदनया खाडी व हिन्द महासागर नाप स्वाइ। थनया अर्थतन्त्र अप्व याना पशुपालन, न्या लायेगु ज्या व व्यापारय् आधारित दु। सोमालियाया मेगु भाग स्वया थ्व लागा सापेक्षिक रुपं स्थिर व शान्त जुयाच्वंगु दु। थ्व लागाया मू च्वमिपिं सोमाली जनजातिया दरोद (Darod) कचा-पुचःया ख। थनया आधिकारिक भाषा सोमाली व अरबी ख, व इस्लाम धर्म मू धर्म ख। आःया इलय् थ्व लागां समुद्री डकैती (piracy) नियन्त्रण व आर्थिक विकासय् थःगु ध्यान बियाच्वंगु दु।

दक्षिणी अफ्रिका (Southern Africa) अफ्रिका महादेशया दकलय् दक्षिणय् लागु छगू विशिष्ट भौगोलिक व आर्थिक क्षेत्र ख। थ्व लागाय् दक्षिण अफ्रिका, नामिबिया, बोत्स्वाना, लेसोथो, स्वाजिल्याण्ड (इस्वातिनी) थें जाःगु मू देस ला। थ्व क्षेत्र थःगु तःधंगु पठार (plateaus) व मरुभूमि, दसु कालाहारी (Kalahari) व नामिब (Namib) या निंतिं नां जा। थ्व क्षेत्र आर्थिक रुपं अफ्रिका महादेशया हे दकलय् बिकाशित क्षेत्रय् छगू ख, गन औद्योगिक संरचना बल्ला। थ्व लागा बहुमूल्य धातु, दसु लुँ (gold), हिरा (diamond) व प्लाटिनमया खानीया निंतिं हलिमय् नां जा। थ्व क्षेत्रया इतिहासय् 'रंगभेद' (Apartheid) या तःधंगु औपनिवेशिक कालखण्ड दु, गुगु नेल्सन मण्डेलाया नेतृत्वय् अन्त्य जूगु ख। थन सास्कृतिक रुपं तःधंगु विविधता दु, गन यक्व कथंया भाषा व जनजाति च्वनी। थ्व क्षेत्रया मू अर्थतन्त्र खानी, पर्यटन, बित्तीय क्षेत्र व आधुनिक बुंज्याय् आधारित दु। थन वन्यजन्तु संरक्षणया निंतिं क्रुगर राष्ट्रिय निकुञ्ज थें जाःगु हलिम प्रसिद्ध थाय्त दु। थ्व लागां दक्षिणी अफ्रिकी विकास समुदाय (SADC) या माध्यमं क्षेत्रिय सहकार्य यानाच्वंगु दु।

सब-सहारा अफ्रिका (Sub-Saharan Africa) सहारा मरुभूमिया दक्षिणय् लागु अफ्रिका महादेशया सकल भूभागयात थुइकिगु छगू तःधंगु भौगोलिक क्षेत्र ख। थ्व क्षेत्र उत्तर अफ्रिका स्वया सास्कृतिक, भाषिक व भौगोलिक रुपं पा। थ्व लागाय् अफ्रिका महादेशया मू भौगोलिक भूभाग व जनघनत्व ला, गन ४० स्वया अप्व देय् ला। थ्व क्षेत्रय् कंगोया वाःगुं निसें पूर्वी अफ्रिकाया सवाना घाँय् ख्यः तक दुथ्या। थ्व लागा मानव इतिहास व सास्कृतिया छगू तःधंगु महत्व दूगु क्षेत्र ख। थन बान्तु, निलोत व मेगु यक्व भाषा परिवार दु। थ्व क्षेत्रय् प्राकृतिक स्रोत दसु खनिज, चिकं व मूल्यवान धातु यक्व दु, तर थन आर्थिक विकासया चुनौती अझ नं कायम हे दु। थनया जनसंख्या हलिमय् हे दकलय् क्वकालि (youngest population) ख, गुकिं थुकियात भविष्यया निंतिं तःधंगु सम्भावना बियाच्वंगु दु। थ्व क्षेत्रया मू नसात्वँसा व सास्कृतिक जीवनय् थःगु स्थानीय परम्पराया तःधंगु स्थान दु। थ्व लागां आःया इलय् गरिबी निवारण, शिक्षा, उसाँय् व पूर्वाधार विकासया लँपुइ तःधंगु पलाः तःगु दु। थ्व क्षेत्रं हलिम संगीत, कला व कासा (विशेष याना सकर फुटबल) य् थःगु ब्यागलं म्हसीका दयेकूगु दु।

पश्चिम अफ्रिका (West Africa) अफ्रिका महादेशया पश्चिमतम भागय् लागु छगू तःधंगु सांस्कृतिक व आर्थिक क्षेत्र ख। थ्व क्षेत्र अतलान्तिक महासागर (Atlantic Ocean) नाप स्वानाच्वँ व थनया तटीय क्षेत्र व्यापारया निंतिं महत्वपूर्ण दु। थ्व लागाय् नाइजेरिया, घाना, सेनेगल, कोट डी आइभोरी व माली थें जाःगु मू देय् ला। थ्व क्षेत्र थःगु पुलां साम्राज्य, दसु माली साम्राज्य (Mali Empire) व घाना साम्राज्यया निंतिं इतिहासय् प्रसिद्ध दु। तिम्बक्तु (Timbuktu) थें जाःगु प्राचीन ऐतिहासिक व शैक्षिक केन्द्र नं थ्व हे क्षेत्रय् ला। थ्व लागाया मू भाषा फ्रेन्च, अंग्रेजी व पोर्चुगिज ख, गुगु औपनिवेशिक कालखण्डया लिच्वः ख, तर थन हाउसा (Hausa) व योरुबा (Yoruba) थें जाःगु स्थानीय भाषा नं व्यापक रुपं ल्हाइ। थनया अर्थतन्त्र कोको (cocoa), कफी, खनिज चिकं व लुँया निर्यातय् आधारित दु। नाइजेरिया थ्व क्षेत्रया व अफ्रिका महादेशया हे दकलय् तःधंगु अर्थतन्त्र व जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व क्षेत्रया संगीत, दसु एफ्रोबिट (Afrobeat) व परम्परागत कला हलिमय् हे तस्कं लोकंह्वा। आःया इलय् पश्चिम अफ्रिकी देय्तेगु आर्थिक समुदाय (ECOWAS) या माध्यमं थ्व लागां आर्थिक व राजनीतिक सहकार्य यानाच्वंगु दु।

खनिज

अफ्रिकाय् थीथी थासय् थीथी प्रकारया खनिज दु। थनया छुं नांजाःगु खनिजत थ्व कथं दु-

खनिज	देय्
नः	लिबिया, मारिटानिया, अल्जेरिया, दक्षिण अफ्रिका
एस्बेस्तोस	स्वाजिल्यान्द
क्रोम	दक्षिण अफ्रिका, जिम्बाब्वे
वेनेडियम्	दक्षिण अफ्रिका
मेङ्गनीस्	गाबोन, मोरोक्को, घाना, दक्षिण अफ्रिका
निकेल	जिम्बाब्वे
फास्फेट्	टोगो, सेनेगल, सहाराया अरब प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र राज्य, मोरोक्को, ट्युनिसिया, मिस्र
वज्रम्	दक्षिण अफ्रिका, नमीबिया, कङ्गो, बोत्स्वाना, अङ्गोला, मध्य अफ्रिका गणराज्य, घाना, सियेरा लियोन, लाइबेरिया, गिनि
बौक्साइत	गिनि
रजत	जिम्बाब्वे, अल्जेरिया, कङ्गो
लुं	दक्षिणाफ्रिका, घाना, जाम्बिया
ताम्र	काङ्गो, दक्षिण अफ्रिका
पारदः	अल्जेरिया
एन्तिमोनी	दक्षिण अफ्रिका
प्लाटिनम	दक्षिण अफ्रिका
लेड	मोरोक्को, नमीबिया, कङ्गो
टिन	दक्षिण अफ्रिका, नाइजेरिया, कङ्गो
युरेनियम	गाबोन, नमीबिया, नाइजर
खनिजाङ्गार	मिस्र, दक्षिण अफ्रिका
अनिलः	अल्जीरिया
चिकं	नाइजेरिया, अल्जेरिया, अङ्गोला, गाबोन, लिबिया, मिस्र

स्वयादिसँ

• महादेश