नेपालभाषा
| नेपाल भाषा | |
|---|---|
| छ्यलीगु थाय् | नेपाः, इता एसिया |
| भाय् छ्यलिपिनिगु ल्याखं | १२ लखः |
| भाय् माचाछि भाय् ब्वथला |
चीन-सँदेय् सँदेय्-बर्मा |
| भाय् कोद | |
| नेपाःया छ्यलाबुलाय् | nb |
| आइएसओ ६३९-१ | new |
नेपालभाषा (नेपाल लिपिइ: 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮𑐨𑐵𑐲𑐵, मेमेगु नां: नेपा भाय्, नेवाः भाय्) नेपाःया छगू प्राचीन व मू भाषा खः। नेपालभाषाया वाङ्मय नेपाःया वाङ्मयय् अद्वितीय स्थान दु। नेपालभाषा चीनी-सँदेय् भाय् माचाछिया छगु कचा भाय् खः। नेपालभाषा उद्गमथाय् प्राचिन नेपालय् जुगु खः।[१][२][३] थ्व भाषा विशेष यानाः नेपालमण्डल (येँ, यल, ख्वप, भोंत, पनाःति, द्वाल्खा आदि) थासय् ल्हाइगु याः। थ्व भाय्या च्वयातःगु दसु नेपाःया लिच्छवि काल निसें लुयावःगु दु। मल्लकालयात नेपालभाषा साहित्यया स्वर्ण युग धाइ। थ्व ईलय् यक्व नाटक, चिनाखं व वंशावलीत (दसु: गोपालराज वंशावली) च्वयातःगु दु। नेपालभाषा च्वयेत थी-थी लिपि छ्यलीगु याः, गुकी रञ्जना, नेपाल लिपि (प्रचलित), ब्राह्मी व देवनागरी मू खः। नेपालभाषाय् थी-थी कचा भाय् दु, गुकी येँ-यल-किपु, ख्वप, द्वाल्खा, पाल्पा आदि भाषिका दुथ्याः।
ऐतिहासिक व साहित्यिक कथं नेपालभाषा नेपाःया छगू समृद्ध व प्राचीन भाषा खः। थ्व भाय् मुख्यतया नेवाः जातिया मांभाय् खः। थ्व भाय् चिनियाँ-सँदेय् भाषा माचाछि दुने लाःसां थुकी भारोपेली भाषाया तःधंगु प्रभाव खनेदु। थ्व भाय् हलिंया दकलय् पुलां चिनियाँ-सँदेय् भाषात मध्ये छगू खः गुकिया थःगु हे प्राचीन लिपि व साहित्य दु।
नां
थ्व भाषाया आधिकारिक व ऐतिहासिक नां नेपालभाषा खः, गुकिया शाब्दिक अर्थ नेपालया भाय् खः।[४][५] ऐतिहासिक रूपं नेपालभाषा नेपालमण्डलय् छ्यलीगु या, व थ्व भाषा नेपालमन्दःया मूलभूमि भाय् खः।[६][७][८][५][९][१०][११][१२]
थ्व भाषायात नेपाःया मल्लवंशया शिलालेख स्रोतय् "नेपाल भाषा" धकाः सर्वव्यापीरुपं छ्यलातःगु दु।[१३][१४] नेपालभाषा वा वैकल्पिक रूपं नेपालवाच नांया दकलय् न्हापाया उल्लेख सन् १३८०या नारदस्मृतिय् व सन् १३८६या अमरकोशय् खने दु। [१५] मल्ल राजवंशया छुं स्रोतय् थ्व भाषायात देशभाषा व स्वदेश भाषा धका नं उल्लेख यानातःगु दु।[१६] अथे हे सन् १७४०या दशकय् नेपाः भ्रमणय् वःम्ह क्यापुचिन मिसनरी क्यासियानो बेलिगाट्टी नं थःगु पत्रिकाय् थ्व भाषायात नेपालिज धकाः न्ह्यथनादीगु दु।[१७]
थ्व भाषायात छुं इलय् नेपाःया सरकारी ज्याय् "नेवारी" धागु खँग्वः छ्यलातःगु जुसां सन् १९९५ सेप्टेम्बर ७ खुनु मन्त्री मन्त्रिमण्डलं "नेवारी"या पलेसा "नेपालभाषा" छ्येलेगु निर्णय यात।[१८][१९][२०] १३ नोभेम्बर १९९८ खुन्हु सूचना व संचार मन्त्रीं नेवारीया पलेसा नेपाल भाषा नां छ्यलेगु मेगु निर्देशन बिल।[२१][२२]
"नेवारी" धाःगु खँग्वः संस्कृतया "-ई" प्रत्यय तयाः दयेकातःगु खः, गुकियात यक्व नेपालभाषी व विद्धानतय्सं थ्व भाय्यात "बाह्य" दृष्टिं ब्युगु नां कथं काइ। २०गू शताब्दीया पुनर्जागरण कालय् धर्मादित्य धर्माचार्य व मेमेपिं अभियन्तातय्सं "नेवारी" खँग्वःया थासय् थ्व भाय् ल्हाइपिं मनूतेसं छ्यलातःगु खँग्वः "नेपालभाषा" नां हे छ्यलेमाः धकाः तःधंगु आन्दोलन याःगु खः। थ्व आन्दोलनया लिच्वः कथं सन् १९९५ सेप्टेम्बर ७ खुनु नेपाः सरकारं आधिकारिक दस्तावेजतय्य् "नेवारी"या साटो "नेपालभाषा" छ्यलेगु निर्णय याःगु खः । अथेसां, नेपाःया केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग थेंज्याःगु सरकारी निकायलय् आः नं "नेवारी" खँग्वः छ्यलाच्वंगु दनि।
| नां | छ्यलातःगु स्रोत व ई | छ्यलातःपिं | लिखँ |
|---|---|---|---|
| नेपालभाषा | सन् १३८० (नारदसंहिता टीका) निसें थौंतक | मल्लकालीन च्वमि निसेंया च्वमित | आधिकारिक व ऐतिहासिक नां |
| नेपालवाच | सन् १३८० | मल्लकालीन पाण्डुलिपि | "नेपालया बोली" धकाः म्हसिइगु |
| देशभाषा | मल्लकालीन शिलालेख | मल्ल जुजुत | देय्या मूल भाषाया रूपय् सम्बोधन |
| नेवारी | सन् १८४७ | ब्रायन हड्सन (Brian Hodgson) | पाश्चात्य विद्धानतय्सं छ्यलाहःगु नां |
| नेवाः भाय् | जनबोली | नेवाः समुदाय | थःगु म्हसीकाया आधारय् छ्यलिगु नां |
इतिहास
नेपालभाषाया ताःहाकःगु च्वयातःगु इतिहास दु। थ्व भाषाया संरचनाया इतिहासया आधारय् थ्व भाय्या इतिहास अप्व ताःहाकःगु दु। नेपालभाषाया इतिहासयात नेपाःया थीथी कालखण्ड नाप स्वानाः म्हसीकेछिं।
पुलां ई
नेपालभासय् च्वयातःगु प्रामाणिक दसु मदूगु कालयात पुलां ईया कथं कायेछिं। थीथी वंशावलीइ कनातःगु बाखँया थाय् व नांतेसं नेपालभाषाया पुलांगु संरचनाय् याःगु प्रभाव खनेदु। दसुया निंतिं पुलां ईया मञ्जुपतन नगरं नेपालभाषाया मजिपाः खँग्वः बुयावःगु खनेदु। नापं, येँ, यल आदि नां किरातकालय् हे दयाच्वंगु मौखिक किम्बदन्तिया खँ यक्व विज्ञतेसं थःगु च्वखँय् च्वयादीगु दु।
लिच्छविकाल
लिच्छवी काल (लगभग ४००–७५० ई.)या संस्कृत भाषाया शिलालेखय् विशेष यानाः विशेष नांया निंतिं चीनी-सँदेयया खँग्वःया यक्व छ्यलाबुला दु ।[२३] शिलालेखय् छ्यःगु थाय्, कर व व्यापारिक सामानया नांया थ्यंमथ्यं ८० प्रतिशत मूलया तिब्बती–बर्मन खः। [२३][२४][२५] थुकिं कमसेकम लिच्छविकालंनिसें हे नेपालभाषा जन भाषाया रुपय् अस्तित्वय् दुगु अनुमान दु।[२३] १४गू शताब्दीया नेपाःया इतिहास सफू गोपालराज वंशावली कथं वैशालीया लिच्छवीतय्सं नेपाः त्याके न्ह्यः अन किराततय्सं शासन यानाच्वंगु खःसा, श्रेष्ठजु थेंज्याःपिं इतिहासकारतय्सं थ्व खँग्वतयेत किराँती धकाः उल्लेख यानाच्वंगु भाय्यात नेवाःतय्गु पुलांगु भाय् धकाः विश्वास यानातःगु दु ।[२४]दसुया निंतिं, थौंकन्हय् या भक्तपुरय् अवस्थित ५९४या छगू शिलालेखय् थ्व थाय् यात खोप्रिङ्ग धकाः उल्लेख यानातःगु दु गुकिलिं नगरया शास्त्रीय व आधुनिक नेवार नां खोपा नाप यक्व ज्वःलाः।[२६]
मध्यकाल
थ्व ईलय् हे पूर्ण रुपं नेपालभासं च्वयातःगु दकलय् न्हापांगु तिथि दुगु दस्तावेज च्वयातःगु दु, यलया उकु बाहाय् संरक्षित ताडपत्रया हस्तलिखित ग्रन्थ, गुगु सन् १११४या खः ।[२७] राजपरिवारं स्थापित पूर्ण रुपं नेवार भासं च्वयातःगु न्हापांगु शिलालेख नं थ्व हे ईया खः; ११२७ या रुद्र मल्लया बज्रयोगिनी देगःया छगू न्हापांगु शिलालेख खः।[२८]
मध्यकालीन युग (ने.सं. ८७९ निसे १७६९ तक)या नेपाल भाषायात पुलां नेवाः भाय् धकाः धाः ।[२९] १४गू शताब्दीइ जयस्थिति मल्लं नेपालभाषायात राष्ट्रिय भाषाया दर्जा ब्यूगु खः। उबलय् निसें जुजुपिन्सं दयेकूगु अधिकांश राजकीय आदेश, सरकारी घोषणापत्र व सार्वजनिक सुचं नेपालभाषाय् खनेदत। १३८९या नेपाःया इतिहासया खँय् च्वयातःगु हस्तलिखित ग्रन्थ गोपालराज वंशावली थेंज्याःगु जयस्थिति मल्लं थम्हं हे नेपालभाषाय् आपालं कृतित च्वयेकादीगु खः।[३०]१४गू शताब्दीनिसें नेपाः स्वनिगलय् अपार ल्याखँय् ल्वहंया शिलालेखय् नेपालभाषा खनेदु ।[३१][३२]
१४२८ निसें १७६९ तकया ईयात नेपाल भाषा साहित्यया निंतिं स्वर्ण युगया रुपय् कायेगु याः। मल्लवंशया आपालं जुजुपिन्सं हे नेपालभाषाय् भजन व नाटक रचना यायेगु सुरु यात। प्रख्यात राजकीय साहित्यकारय् महिन्द्र मल्ल, सिद्धिनरसिंह मल्ल, रणजीत मल्ल आदि नांजाः। अझ नं नां मदूगु च्वमिपिंसं च्वयातःगु थुगु ईया साहित्यया असंख्य च्वखँ दु। केशव उदास, बृसभानन्द, बिलादातासिंह, बृसभानन्द: बिलादातासिंह थेंपि अराजकीय लेखकपिं थ्व ईया खः।[३३]
थ्व ईले नेपाल भाषाय् साहित्य च्वयादीपिं छुं उल्लेखनीय मिसात थ्व कथं दु: भोतया जगतकेशरी, बृद्धि लक्ष्मी (ख्वपया रानी), रिद्धि लक्ष्मी (भूपालेन्द्र मल्लया मां), जया लक्ष्मी (योग नरेन्द्र मल्लया रानी)।[३४] उकी मध्ये ऋद्धि लक्ष्मीया चिनाखँ नेपाःया मिसां च्वयातःगु दकलय् न्हापांगु तिथि दुगु साहित्य जूगुलिं नेपालय् साहित्य प्रकाशन याःम्ह न्हापांम्ह मिसा कथं कयातःगु दु ।[३५]
१८गु शताब्दीया दुने नेपालय् च्वंपिं इटालीं वःपिं क्यापुचिन फ्रायरतय्सं थ्व भासय् रुचि कायेगु झ्वः शुरु जुल।[३६] सन् १७६९स गोरखालीतय्सं सकल ईसाईतय्त पितिना छ्वयाः मिसन क्वचाःगु इलय् तक क्यापुचिनतय्सं नेपाल भासं यक्व साहित्य च्वयेधुंकूगु खः, गुकी यक्व क्याटेकिज्म व अपोलोजेटिक्सया अनुवाद व यक्व नेपालभाषा-इटालियन खँग्वःधुकू नं दुथ्याः।[३६]
शाह व राणाकाल
थ्व कालयात दमनया ई (१७६९-१९५१)या कथं कायेगु या। पृथ्वीनारायण शाहं स्वनिगः त्यायेधुंकाः गोर्खाली खँय् भाय् नेपाःया राजकीय भाय् जुल। अथेसां, मल्लकालीन प्रभावं यानाः १८गू शताब्दीया अन्त्य तक नं कुटनीतिक पत्राचारय् नेपालभाषा छ्यलाच्वन। सन् १७७५या तिब्बत नापया सन्धि नेपालभाषां हे च्वयातःगु दु । तर राणा शासन (१८४६-१९५१) शुरु जुइधुंकाः नेपालभाषायात खुल्ला रूपं दमन यायेगु नीति कायेगु शुरु जुल । सन् १९०६य् राणा सरकारं अदालती ज्याय् नेपालभाषाया लिखतत अमान्य घोषणा यात । सफू पिथनेगु व मांभासय् शिक्षा बीगु ज्याय् पंगः दयेकाहल। थ्वहे दमनं 'नेपालभाषा आन्दोलन'या जग स्वकल।
नेपालभाषा पुनर्जागरण व प्यम्ह थां
राणाकालया दमनया दथुइ (सन् १९०९-१९४१) नेपालभाषायात हाकनं जीवन्त दयेकेत छुं विद्धानतय्सं ज्या यानादिल। थन्यापिं विद्वानय् प्यम्ह मू मनूपिन्त "नेपालभाषाया प्यम्ह थां" धकाः हनातःगु दु।
निष्ठानन्द बज्राचार्यं सन् १९०९य् 'एकविंशति प्रज्ञापारमिता' सफू पिथनाः नेपालभाषाया मुद्रण इतिहासय् न्हापांगु पलाः न्ह्याकादिल। जगतसुन्दर मल्लं मांभासय् ब्वंकेगु अभियान न्ह्याकादिल। थ्व प्यम्ह त्वता शहीद शुक्रराज शास्त्रीं नेपालभाषा-व्याकरण च्वयाः भाय्यात वैज्ञानिक आधार बियादिल। धर्मादित्य धर्माचार्यं सन् १९२५य् कोलकातां 'बुद्ध धर्म व नेपालभाषा' पत्रिका पिथनाः पत्रकारिताया शुरुआत यानादिल ।
सन् १९४०या दशकय् राणा सरकारं थ्व भाषिक अभियन्तातय्त जेलय् तयेगु व सर्वस्व हरण यायेगु ज्या यात। थ्व कालयात जेलकाल धका म्हसीकिगु या। चित्तधर "हृदय"जुं जेलय् च्वनाः हे 'सुगत सौरभ' थेंज्याःगु महाकाव्य च्वयादिल । सन् १९४४य् थेरवाद भिक्षुपुचःयात नेपालभाषां धर्म प्रचार याःगु व सफू च्वःगु द्वपनय् देसं पिथना छ्वःगु खः । थ्व घटनां नेपालभाषा आन्दोलनयात झन सशक्त दयेकल।
| व्यक्तित्व | मुख्य योगदान | साहित्यिक क्षेत्र |
|---|---|---|
| निष्ठानन्द बज्राचार्य | मुभेबल टाइपं सफू छापा याःगु | गद्य, बुद्ध जीवनी |
| सिद्धिदास महाजु | रामायण अनुवाद व नैतिक शिक्षा | काव्य, नीतिशास्त्र |
| जगतसुन्दर मल्ल | मांभासय् शिक्षा व शब्दकोश | शिक्षा, अनुवाद |
| योगवीरसिं कसाः | भाषिक आन्दोलन व जागरण | चिनाखँ, समाज सुधार |
भाषाविज्ञान व भाय्लचं
नेपालभाषा छगू चीन-सँदेय् माचाछिया सँदेय् बर्मामि पुचःया भाय् खः, तर थुकिया संरचनाय् भारोपेली (Indo-Aryan) भाय्तय्गु तःधंगु प्रभाव दु ।
सः विज्ञान (Phonology) कथं नेपालभाषाया माआखः व बाआखःया व्यवस्था मेमेगु भाय् स्वया पाः। नेपालभाषा छगू ह्रस्वप्रधान भाय् ख। नापं, थ्व भाय् छगू एकाक्षरी प्रधान भाय् नं ख।
माआखः: नेपालभाषाया मूल माआखः संस्कृतं बुयावःगु मेमेगु भाय् स्वया पाः। नेपालभाषाया मू खँग्वः प्राय ह्रस्व जुइ व पाहाँ खँग्वःत धाःसा ह्रस्व व दीर्घ नितां जुइफु। ऋ लृ थें न्याःगु संस्कृतया माआखः नेपालभाषाय् पाहाँ खँग्वः त्वताः मेगु खँग्वलय् छ्यलीमखु।
बाआखः नेपालभाषाय् "त" व "ट" वर्णया भेद मदु। थ्व भासय् पाहाँ खँग्वया निंतिं जक ट, ठ, ड, ढ, ण छ्यलीगु या। नेपालभाषाय् मेमेगु संस्कृत भासय् मदूगु सः दसु: म्ह, न्ह, ल्ह, व्ह आदियात बाआखया कथं छ्यलीगु या।
अन्त्य ध्वनिया पतन: पुलां नेपालभाषाया खँग्वःतय्या अन्त्यय् 'ल', 'न', 'म' थेंज्याःगु व्यञ्जन दइगु खःसां आधुनिक भाषाय् थ्व लोप जुयाः सः वर्णय् हिलावंगु (Shortening) प्रक्रिया खनेदु। दसु: नेपाल नेपाः, असन असं, ल्हात ल्हाः आदि।
भाय्लचं संरचना कथं नेपालभाषा 'सब्जेक्ट-अब्जेक्ट-भर्ब' (SOV) संरचना दुगु भाय् खः।
नेपालभाषाया कारक व्यवस्था तसकं विस्तृत दु। 'ं' (Ergative marker) कर्ता कारकय् छ्यली, अले 'यात', 'या', 'य्' थेंज्याःगु विभक्तितय्सं वाक्यया अर्थयात स्पष्ट याइ। थ्व भासय् आदरार्थी व्यवस्था (Honorifics)या स्वता तह दु: साधारण (Low), आदरार्थी (Middle/High) व तसकं आदरार्थी (Royal/High)। यासु नं आदर अनुसार पाः, दसु: 'वल' (साधारण), 'झायादिल/बिज्यात' (आदरार्थी)। लिङ्ग व बचनया खँय् नेपालभाषा व्याकरणय् व्याकरणिक लिङ्ग मदु । बचनया निंतिं 'पिं' (मनूतय् निंतिं) व 'त' (वस्तुतय् निंतिं) बहुबचन प्रत्यय छ्यली।
भौगोलिक वितरण
सन् २००१या जनगणना कथं नेपालय् नेपालभाषा छगु लखH स्वया अप्व मनुतेसं ल्हाइ।
- नेपालय्: नेपालमण्डल (येँ, यल, ख्वप व थिमि), द्वाल्खा, बनेपा, धौख्यः, बन्दीपुर, भीमफेदी(मकवानपुर), पनौती, पाल्पा, त्रिशुली, नवाक्वाथ, भोजपुर, चित्लाङ आदि थासय्[३७][३८]
- भारतय्: पश्चिम बंगाल व सिक्किम[३९]
- सँदेसय्: ल्हासा
आप्रवासन अप्वयेवं अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया, जापान थेंज्याःगु देसय् नेपाल भाषी मनूतय्गु थीथी निकाय व समाजत ब्वलंगु दु ।
आधिकारिक स्थिति
नेपाः
नेपालभाषा १४गू शताब्दी निसे १८गु शताब्दीतक्क नेपालमण्डलया प्रशासनिक भाषा खः। शाह राजवंशय् नं नेपालभाषाया निरन्तर आधिकारिक छ्येलेज्या तिब्बतनापया सन् १७७५या सन्धिं क्यं, गुकियात थ्व भाषाय् च्वयातःगु दु, तर बुलुहुँ आधिकारिक छ्येलेज्याय् गोरखालीं भासं थुकियात प्रतिस्थापन यात। २०गु शताब्दीया सुरुनिसें लोकतन्त्रीकरण तक्क नेवार सरकारी दमनया शिकार जुल। थ्व ईले व्यापारिक व साहित्यिक उद्देश्यया निंतिं थ्व भाषाया छ्येलेज्या गैरकानूनी घोषणा जुल, व नेवार च्वमितेत जरिवाना वा जेलय् तयेगु ज्या जुल।[४०]
नेपाल भाषा आयोगं तामाङया नापनापं नेपालभाषायात सरकारी भाय्या दर्जा बीत बागमती प्रदेशयात सिफारिस याःगु खः। आयोगं प्रान्त नं १ व गण्डकी प्रान्तय् विशिष्ट क्षेत्र व प्रयोजनय् सरकारी दर्जाया निंतिं नेपाल भाषायात नं सिफारिस यात।[४१] स्थानीय तहलय् नेपाल भाषाया औपचारिक दर्जा काठमाडौं महानगर, ललितपुर महानगर र कीर्तिपुर नगरपालिका चन्द्रागिरी नगरपालिका, शंखरापुर नगरपालीका, काठमाडौं जिल्लाको तारकेश्वर नगरपालीका; काभ्रे जिल्लाको धुलिखेल गाँउपालिका, बनेपा गाँउपालिका, ललितपुर जिल्लाको गोदावरी गाँउपालिका वडा नं. र भक्तपुर जिल्लाको भक्तपुर नगर पालिका, मध्यपुर थिमी नगर पालिका वडा नं कुनहरुमा नेपाल भाषाको मान्यता बिउगु दु । अथे हे भीमेश्वर नगरपालिकां दोलखा नेपाल भासायात मान्यता बियाः नीतिस्तरीय निर्णय याःगु दु।[४२][४३][४४]
भारत
नेपाल भाषा सिक्किमय् राज्यय् संस्कृति व परम्पराया संरक्षणया निंतिं छगू अतिरिक्त सरकारी भाषा ख।[४५] आधिकारिक साप्ताहिक प्रकाशन सिक्किम हेराल्डया नेपालभाषा संस्करण दु।[४६]सूचना व जनसम्पर्क विभागं नं नेपालभाषाय् समाचार बुलेटिन प्रसारण नं याः।[४७]
लिपि
नेपाः भाय्या थःगु हे लिपि दु । थुपिं लिपित मल्लतय् पालय् ब्वलंगु खः । नेपाः भाय्या थिथि लिपित दथुइ नेपाल लिपि मू लिपि खः । नेपाल लिपिया दकलय् न्हापांगु छ्यला ने.सं. २८ य् लंकावतार नांया ग्रन्थय् खनेदु । थ्व लिपियातः नेवाः आख: धकाः नं धायेगु चलन दु ।
नेपालभाषाया थःगु हे लिपित ब्वलने न्ह्यः ब्राह्मि लिपि नं छ्यलाबुला जूगु खनेदु ।
सःग्वः
नेपालभाषा च्वयेत निताः सःग्वः बाय् ग्वःआखः छ्यलीगु या: माग्वः (माआखः) व बाग्वः (बाआखः)।
माआखः
माग्वःयात सः कथं प्यथिइ व लिपि कथं निथिइ ब्वथलेछिं[४८]:
सः कथं
- हामाग्व
- ज्वःलाः स्वामाग्वः
- ज्वः मलाः स्वामाग्वः
- नाया माग्वः
नापं माग्वः नाप स्वाना च्वयेगु थीथी चिं थथे दु:
- मिलाफुति
- मोलफुति
- लिनिफुति
लिपिकथं
लिपि कथं मा आखःयात हालिपि व स्वालिपिइ ब्वथलेछिं। हालिपि छगू लिपिब्वं क्वचाइ धाःसा स्वालिपि निगू, स्वंगू, बाय् प्यंगू लिपिब्व स्वाना दयाच्वनि।
बाआखः
सः कथं बाआखःयात थथे ब्वथलातःगु दु: कथुग्वः, थक्वग्वः, ल्हुकुग्वः, वाछेंग्वः, मुतुसिग्वः, दथुग्वः, क्वाःग्वः। लिपिकथं धाःसा छ्यंध्वः, म्हब्व व तुतिया आधारय् थीथी आखलय् ब्वयातःगु दु।
चिं
आखःग्वः नापं नेपाललिपिइ थीथी चिंया छ्यला नं दु। छुं मू चिं थथे दु [४९]:
- मंगल चिं: छमां चिं (ॐ, स्वस्तिक आदि), शुभशमाप्ति चिं
- झासु चिं: खँग्वः झासु (,), बाझासु (;) व त्याक्क झासु (छत्याक्क "।" व नित्याक्क॥)
- तँसा चिं (%, *)
- हिलाबुला चिं: आखः न्ह्यने ल्युने जुसा, ल्युनेयात न्ह्यने व न्ह्यनेयात ल्युने यंकेत छ्यलीगु ल्याः आख।
- म्हुसा चिं: फुतिझ्वः, चीध्वःझ्वः, थथ्या क्वथ्या झ्वः, गुणन चिं "x" , क्वथा चिं "()"
- मात्रा त्वःफू चिं
- सांकेतिक ल्या
- थाय्जाय्काः चिं
- विशिष्ट चिं
- चीहा नां चिं
कचा भाय्
हलिंया मेमेगु भासय् थें हे नेपालभासय् नं यक्व स्थानीय कचाभाय् बाय् भाषिका दयाच्वंगु दु। द्वाल्खाली भाषिका, सिन्धुपाल्चोक पहरी भाषिका, तोताली भाषिका, चित्लांग भाषिका, येँ-यल-किपू भाषिका व ख्वप भाषिका थें भायलचं व खँग्व: दुगु पती भाषिकात यक्व दु। थौं-कन्हे अमेरिका, अस्त्रेलिया, व बेलायतय् च्वंपिं आप्रवासी नेवाःतेसं ल्हाइगु भाय्यात पाश्चात्य कचाया कथं कायेगु नं खँ जुयाच्वंगु दु।
- येँ-यल-किपू भाषिका: येँ-यल-किपू नेपालभाषाया छगू भाषिका ख। थ्व भाय् येँ, यल व किपुलि ल्हाइ| थ्व भाषिका संचारय् आपाः छ्यलीगु रुप ख। थ्व भाषिकाय् नं येँ, यल व किपुलि भ:चाभ:चा भिन्नता दु। थ्व भाषिका नेपालभाषाया छगू मूल भाषिका ख:। नापं, थ्व भाषिकाय् हिन्दू व बुद्ध धर्म दथुइ छुं भ:चा पाइ।
- ख्वप भाषिका: नेपालभाषाया छगू भाषिका ख। थ्व भाय् ख्वपय् ल्हाइ|
- द्वाल्खाली भाषिका: द्वाल्खाली भाषिका आपातं द्वाल्खाय् ल्हाइ। थ्व भाषिकां पुलां नेवा: भाय् पहः क्यनी।
- सिन्धुपाल्चोक पहरी भाषिका: थ्व भाषिका सिन्धुपाल्चोकय् ल्हाइ। थ्व भाय् आ:आपातं मदया:वने धुंकूगु दु। थ्व भाषिका येँ-यल-किपू भाषिकायागु थें भायलचं दु।
- चित्लाङ्ग भाषिका: चित्लाङ्ग भाषिका स्वनिग:यागु उत्तरय् चित्लांग धागु थासय् ल्हाइ।
- मेमेगु भाषिका: तोताली भाषिका, बन्दीपुर भाषिका, पाल्पा भाषिका आदि।
छगू भाषिक अध्ययनकथं नेपालभाषायात ५ गू मू पुचलय् ब्वथलेछिं [५०]।
- पुचः १:
- पुचः २:
- पुचः ३: चित्लांग, गोपाली, गमाल, मुल्मी, बलामी। थनया भाय्यात 'चिलन्' (Cilan), 'ग्वा भाय्' (Gwā Bhāye), व 'बलामि भाय्' (Balāmi Bhāye) धाइ। [५९]। [६०]।
- पुचः ४: पहरी, बधिकेल, काभ्रे, खोपासी, लेले, प्वाः [६१]।। थनया भाय्यात 'पै भाय्' (Pai bhāye) धाइ [६२]।
- पुचः ५: द्वाल्खा, तौथली, दुती व लिस्ती। थनया भाय्यात 'द्वालखा भाय्' धाइ [६३]।
साहित्य
,_Six_Folios_From_a_Book_of_Charms_LACMA_M.82.169.11.jpg)
नेपाल भाषाया साहित्यया ताःहाकःगु इतिहास दु । थ्व भाय् चीन-संदेय् भाषाया दकलय् पुलांगु साहित्य दूगु भासय् (चिनिया, तिब्बती, तंगुट, बर्मी, यी आदि नापं) छगू ख। प्राचीन संस्कृत ग्रन्थत थुइकेत टीकाया रुपय् वा भाय्हिला शुरु जूगु नेपालभाषा साहित्यया ख्यः वर्तमान ईलय् वयाः सिक्क चकंगु दु। हलिं साहित्यय् खनिगु आपालं विधाया ज्या नेपालभाषा साहित्यय् नं जूगु खनेदु। थःगु ताःहाकःगु इतिहासय् नेपालभाषा साहित्यं यक्व उतारचढाव खंगु दु। लिच्छविकालय् लिपिबद्ध वाङ्मयया शुरुवात काल निसें आःतक्कया युगय् थ्व भासं नेपाःया राजभाषा निसें कया प्रतिबन्धित भाय् तक्कया अवस्था खंगु दु। थन्याःगु ताःहाकः इतिहासया झ्वलय् नेपालभाषायात थुइकेत नेपालभाषा साहित्ययात प्राचीन, माध्यमिक व आधुनिक यासें स्वंगु विधाय् बायेछिं। । नेपालभाषाया थीथी साहित्यिक विधा थ्व कथं दु-
- ल्हायेगु साहित्य
- परम्परागत म्ये (नेवाः संगीत, दाफा, चर्या)
- दबू ख्यालिखं (Stand-up comedy)
- च्वयेगु साहित्य (च्वसु)
- पद्य
- काव्य (महाकाव्य, खन्दकाव्य, प्राचीन काव्य)
- चिनाखँ (छन्द दूगु, स्वछन्द, आधुनिक, चिनाखँमुना)
- गद्य
- बाखं
- उपन्यास
- दबूप्याखं
- च्वखं
- ध्याचु
- ख्यालिखं
- पद्य
प्याखं
प्याखं परम्परागत रुपं खुल्ला दबू (मञ्च)य् क्यनेगु याइ । अप्वः धइथें परम्परागत प्याखनय् द्यः व राक्षसलिसे स्वापू दुगु बाखं दु । ख्वापा पुनातःपिं पात्र व संगीत थज्याःगु प्याखंया केन्द्रीय तत्व खः। थुकी मध्यय् अप्वः धया थें दिपाः दिपाः यानाः हाःगु म्येया ग्वाहालिं बयान यानातःगु दु। अप्व नाटकया विषयवस्तु मभिंगुया उदय व पतनयात क्यनिगु नैतिकता दूगु सामाजिक कल्याणया बाखनय् आधारित खः।
चिनाखँ व म्ये
काव्य लेखन मध्यकालीन मल्ल जुजुतय् छगू शानदार ब्व जुल । यक्व जुजुपिं नांजाःपिं कविता लेखकत जुल। सिद्धिदास महाजु व चित्तधर हृदय भाषाया निम्ह महाकवि खः। नेपालभाषा साहित्यया इतिहासय् काव्य वा म्ये विधा दकलय् पुलांगु व तःमिगु विधा खः। नेपालभाषाया काव्यया विकासक्रमयात थुकथं ब्वथलाः ब्वनेछिं [१५] :
- प्राचीनकालया काव्य: नेपालभाषाया प्राचीन काव्यय् म्येया प्रधानता दु। आःतकया दुने लुयावःगु दसि कथं ने.सं. ६८०-६९४ या जुजु महिन्द्र मल्ल नेपालभाषाया न्हापांम्ह कवि खः। वय्कःया "कपटी मायानं केन्या हे रामा" व "मेव मदु जित छि शरणा" धयागु निपु म्ये लुयावःगु दु। १७ गूगु शदी नेपालभाषा काव्यया स्वर्ण युग खः। थुगु इलय् जुजु सिद्धिनरसिंह मल्ल, श्रीनिवास मल्ल, प्रताप मल्ल, जगत्प्रकाश मल्ल आदिपिंसं भक्ति व श्रृंगार रसय् यक्व म्ये च्वयादिल। थुगु इलय् लानीपिं ऋद्धिलक्ष्मी, भुवनलक्ष्मी, जयलक्ष्मीपिंसं नं म्ये च्वयादीगु दु अथेहे जनसाधारण पाखें केशव उदास, जगतकेशरीपिंसं नं म्ये च्वयादीगु खनेदु। [१५] प्राचीन म्येय् भक्ति, श्रृंगार, नीति व बाखं म्ये मू रुपं खनेदु।
- दथु काल (भक्ति व सन्त परम्परा) शाहकाल व राणाकालया शुरुइ नेपालभाषा साहित्यय् छुं भचा मन्दता वःसां म्ये च्वयेगु ज्या दया हे च्वन। नेपालभाषायात राजभासं पिथंगु थ्व इलय् नेपालभाषा जनभाषाया कथं दया हे च्वन। थुगु इलय् विशेष यानाः सन्त परम्पराया निर्गुण भक्तिधाराया म्ये च्वयेगु ज्या जुल। स्वामी अभयानन्द, हरिभक्त माथेमा, मानबहादुर जोशी आदि थुगु ईया प्रमुख कविपिं खः। [१५]
- पुनर्जागरणकाल (आधुनिक पद्यया शुरुवात) नेपालभाषा साहित्यया महाकवि सिद्धिदास महाजु (ने.सं. ९८७-१०५०)या च्वखँ नापं नेपालभाषाया पद्य साहित्यय् न्हूगु युग वल। वय्कःयात "पद्यगुरु" नं धायेगु याः। वय्कःया "सज्जन हृदयाभरण" (ने.सं. १०४०) नेपालभाषाया न्हापांगु चिनाखँ सफू खः [२६६] । सिद्धिदासया "सिद्धि रामायण" महाकाव्य व "सत्यसती" थें ज्याःगु खण्डकाव्य च्वयादिल। अथेहे कवि योगवीर सिंह कसां (ने.सं. १००६-१०६२) "नेपालभाषा जिर्ण जूगु अल्सि मचासे भिंकेनु" धकाः भाषिक जागरण व समाज सुधारया सः थ्वयेकादिल। बैकुण्ठप्रसाद लाकौलं स्वच्छन्दवादी कविताया प्रयोग यानादिल।
- जेलकाल व आधुनिक काव्य ने.सं. १०६१ सालय् कवितय्त जेलय् कुन्सेलिं काव्यय् न्हूगु मोड वल। जेलय् च्वनाः कविकेशरी चित्तधर 'हृदय' नं "सुगत सौरभ" महाकाव्य (ने.सं. १०६९) च्वयादिल। सिद्धिचरण श्रेष्ठं "सीस्वां" व "फूस्वां" थें ज्याःगु कृतिया माध्यमं नेपालभाषाय् स्वच्छन्दवादी व क्रान्तिकारी धारा न्ह्याकादिल। केदारमान 'व्यथित' नं "छ्वास" व "ख्वबिं प्याःगु म्ये" पिकयाः काव्य ख्यलय् योगदान बियादिल।[१५]
- आधुनिक व प्रगतिवादी काव्य ने.सं. १०८४ लिपा नेपालभाषा काव्यय् न्हूगु व प्रगतिवादी धारा वल । दुर्गालाल श्रेष्ठया मतिनाया म्ये निसें "इन्कलावया पलाः सः" (ने.सं. ११११) थें ज्याःगु जनवादी चिनाखँ च्वयादीगु दु। अथेहे गिरिजाप्रसाद जोशीं आधुनिक व प्रगतिवादी चिनाखँया विकासय् तःधंगु योगदान बियादीगु दु। थौंकन्हय् नेपालभाषा काव्यय् गद्य कविता, हिप-हप, गजल, हाइकु थें ज्याःगु थीथी विधाया नं विकास जुयाच्वंगु दु।
दाफा व भजन
नेपालभाषाया साहित्यय् थनया मौलिक दाफा व भजनया तःधंगु प्रभाव दु। पुलांगु दाफा व भजन म्ये थीथी रागय् दयेकातःगु दु। नेपालभाषाया परम्परागत संगीत व दाफा भजनय् रागया तःधंगु महत्त्व दु। काशिनाथ तमोटं सम्पादन यानादीगु "पुलांगु म्ये मुना" सफुतिइ थीथी रागया छ्येला ब्वयातःगु दु। थ्व सफू मुख्यतया मानदास तुलाधरणं मुंकादीगु पुलांगु म्ये (दाफा व भजन) या सङ्ग्रह खः। सफुतिइ प्रत्येक म्येया च्वय् उगु म्ये गुगु रागय् आधारित खः धकाः स्पष्ट कथं च्वयातःगु दु। छुं दसुत थथे दु [६५]:
१. राग मालव थ्व राग पुलांगु म्येया मुनाय् यक्व थासय् छ्यलातःगु खनेदु। थ्व विशेष यानाः स्तुति गानय् छ्यली।
दसु: "हरनन्द् ह्वासेतल गण्या थाकुरयास्ये थथिङ गणेश जुल नास"।
२. राग विभास थ्व सुथया ईलय् हालिगु राग खः। थुकियात 'विभास' वा 'बिभास' नं धाइ।
दसु: "हादे गणपति बिनति ङ हुने सुद्यान"।
मेगु दसु: "याय मषु कुलनं फायाव यडगव"।
३. राग रामकली थ्व राग नं सुथया इलय् भक्ति भावं म्ये हालेगुया निंतिं छ्यली।
दसु: "हारे मकुत लोव अति थुनाव तया मोति तुयुव दन्त उति उति"।
४. राग ब्यांचुली थ्व राग गणेश स्तुति व बागमति स्तुतिइ विशेष कथं प्रयोग जूगु खनेदु।
दसु: "अहेत बीछेया कोसं दषीन स्वस्थ बिज्याक"।
५. राग धनाश्री थ्व राग करुण व भक्ति रस जाःगु म्येय् छ्यलातःगु दु।
दसु: "हे बुंगया लोकनाथ स्वब जि हवाल"।
६. राग आसावरी थ्व राग 'आसावरी' वा 'आसावलि' कथं नं च्वयातःगु दु। थ्व गम्भीर भावया राग खः।
दसु: "श्री भीमसेन दुर्पति देवी तयाव पवस दुस्तया काल"।
७. राग बसन्त थ्व राग वसन्त ऋतु बिले हालिगु राग ख।
दसु: "नाम कासे बया धन श्री तारनीमनि"।
मेगु दसु: "श्यामसुन्द्र बसन्त बेलास राधाव ह्यातल भुन्याव"।
८. राग विजय थ्व राग 'विजय', 'बिजाय' वा 'विज्ञय' धकाः थीथी कथं च्वयातःगु दु।
दसु: "हे माई जगत्र जननी माई देधी मनकामना स्वहुने जि करुणा दयाव"।
९. राग जयजमन्ती थ्व राग देवी स्तुतिइ प्रयोग जूगु खनेदु।
दसु: "जय भुवनेश्वरी भुकनयाः रानी"।
१०. राग भुपीरि स्वयम्भू स्तुति व बुद्ध स्तुतिइ थ्व रागया छ्येला जूगु दु।
दसु: "स्वयंभू भगवान भाव सिसे छीन"।
बाखं
मौखिक बाखं कनेगु कला नेवारय् तसकं पुलांगु खः । मान्यता स्थापित यायेत ग्वाहालि याःगु थीथी पौराणिक व सामाजिक बाखंत दु । नेपालमण्डलया उत्पत्तिनिसें कयाः उपत्यकाया देगः व महत्वपूर्ण स्मारक तकया बाखं नेपाल भाषाय् मौखिक रुपं लःल्हाना वयाच्वंगु दुसा लिखित रुपय् तसकं म्हो जक दु । तर साक्षरता दर अप्वया वयेवं जनताय् चेतना ब्वलनेवं लोकबाखं च्वयेगु ज्या नं जुजुं वनाच्वंगु दु। मेमेगु विषयया बाखं नं लोकंह्वाना वयाच्वंगु दु ।
उपन्यास
नेपालभासय् उपन्यास छगू न्हूगु विधा ख। थ्व विधा आधुनिककालय् वयाःतिनि शुरु जूगु ख। नेपालभासय् च्वयातःगु छुं उपन्यास थ्व कथं दु [६६] [६७] [६८]
- अगति (सफू)
- आकाझाका (सफू)
- आङ्ल्हामो (सफू)
- कतांमरि (सफू)
- कीर्तिलक्ष्मी (सफू)
- खोंमोह (सफू)
- ख्युं नाया वनाच्वंगु सुथ
- ख्वाउंहि (सफू)
- गंकी (सफू)
- गुं पुलेवं
- गुंसिघांय् (सफू)
- छ धन्य खः
- छि स्याना हत्या
- जःया दुने
- जन्ति न्ह्यात
- जि भ्वातिं जि सतः
- ज्वाला (सफू)
- डाक्टरया कला
- तिसा (सफू)
- थःथःगु भाग्य
- थौंया परिवेशय् यग्गानाच्वंगु जीवन
- थ्याङ्क्यू मिस्टर ग्लाड (१)
- थ्याङ्क्यू मिस्टर ग्लाड (२)
- दीपक (सफू)
- दीपा (सफू)
- द्योलानी (सफू)
- धकिं (सफू)
- नचुयावंपिं मनूत
- नसंचा (सफू)
- नसंफाःगु चा
- नसना (सफू)
- निभाः (सफू)
- न्याफो स्वाँ
- न्याल्ल ब्यां
- न्हाय्कं (सफू)
- न्ह्यानाच्वंगु पलाः
- न्ह्यानाच्वंगु लः खुसि जुइ
- पथिक (सफू)
- पलाःख्वांय् (सफू)
- पल्पसा (सफू)
- पासा (सफू)
- फिसःया लिसः
- बीनिभाः (सफू)
- बुंबाली (सफू)
- ब्वइच्वंगु सुपः
- ब्वाला (सफू)
- भाजंमिखा (सफू)
- भृकुटी (सफू)
- मंगाः (सफू)
- मतिना (सफू)
- मय्जु (सफू)
- मय्जु पल्पसा
- मां (सफू)
- माखा (सफू)
- माखापिखा (सफू)
- मिं मनः पौ
- मिपुसा (सफू)
- मिलाखों (सफू)
- मिसा (सफू)
- मूस्वाँ (सफू)
- मैजु (सफू)
- म्ह्याय्मचा (सफू)
- यःम्ह म्ह्याय्
- यक्षी (किचकन्या)
- यमि गामाः येँ शहर
- यांमिखा (सफू)
- योम्ह शत्रु
- लंजुवा (सफू)
- लंय्लूम्ह (सफू)
- लः हंय्
- लक्ष्मी व सरस्वती
- लिथू (सफू)
- लुफिं (सफू)
- व गमला थ्व खैथल
- व ल्वहं जि झ्वाला
- वंचुमिला (सफू)
- वंय् बुराया न्हि सफू
- वंय्पाजु (सफू)
- विपात्र (सफू)
- शैली (सफू)
- सर्ग्तय कुनातःम्ह न्या
- सिलुम्ये (सफू)
- सिलुस्वां (सफू)
- सुपाचं भुंगु सर्गः
- स्वःनुगः (सफू)
- स्वम्हम्ह मनू
- हकुतां (सफू)
- हलिंया सिथय्
- हसिना (सफू)
- हिं प्याःगु सः
- हिं बुलातःगु पौ
- हिसिला (सफू)
- ह्याउँ स्वाँ (सफू)
- ह्याउंस्वां (सफू)
न्हिला ध्याचु
नेपालभाषाय् न्हिला व ध्याचूया ताःहाकःगु इतिहास दु। विक्रमया १७गू शताब्दी निसें हे थ्व भासय् न्हिला ध्याचुया दसिं दुगु खनेदु। [६९] थ्व विधाया छुं पहः थथे दु:
- कथा ल्हाय् म्ये: लोक चरित्रय् आधारित रिति-थिति, धर्म संस्कृतियात ध्याचू नकिगु म्ये। लोकया चरित्र खँ ल्हाय, थिथि मन ख ल्हाय, इति लोक चरित्र गीत आदि थुकिया दसु ख।
- कार्तिक प्याखँ: यलया कार्तिक प्याखनय् न्हिला व ध्याचूया यक्व दसुत खनेदु। बाथ धाःगु जुजु श्रीनिवास मल्लं च्वयादीगु ख्यालि दबूप्याखँ ख। थ्व दबूप्याखँ कार्तिक प्याखँया हुनिइ दुथ्याःगु छब्वः ख। थुकिया मू पात्र गंदाजु, समादाजु व बाथः किजा ख। नापं, थ्व प्याखनय् ल्यवःसिं मिसा, च्बलय खुदां दां खुदां झिं निदां पाय्छि, कौला खिचा, माकःसि मियेगु आदि ब्वः नं दुथ्याः।[६९]
- सापारुया म्ये: थुकियात सायाः म्ये नं धाइ। थ्व साया निसें येँया पुन्हितक हालिगु या। आपालं ध्याचू जुसां थ्व धाः दुने न्हिलाया मू रुप दयाच्वनि।
नेपालसम्बत ८६४पाखे जुजु जयप्रकाश मल्लकालीन चिनाखँमि धनन्तया (ॐ नमो बुद्धाय! लोकया चरित्र खं ल्हाय') नांया सायाः रचनाय् समाजया थीथी वर्गयात (कःमि, मोहि, ज्यामि, छिपा, सालमि, बञ्जाः, नायः, दिदीअजी, प्रेत, ज्योतिष आदि)यात ध्याचू नकूगु दु। [६९]
- न्हिला/ख्यालि: ख्वपया जुजु जगज्ज्योति मल्ल(नेसं ७३३-७५६)या नानार्थ पञ्च दशगीत दुनेया झिन्न्यापु म्येय् प्येपु म्ये (९, १०, १३, १४) न्हिला प्रधान म्ये ख।[६९] आधुनिक कालय् ख्यालि ख्यलय् यक्व विकास जूगु दु। थुकिलि मदनकृष्ण श्रेष्ठ, हरिवंश आचार्य, सबिन शाक्य, आर्यन नकःमि, रवि डंगोल निसें इन्तरनेत युगया ज्यासः फिल्म्स आदि तक दुथ्या।
- सिन्हाज्या: सिन्हाज्या बिले हालिगु म्येय् मनूयात थाकुइगु ईया ध्याचु खनेदु। थ्व म्येया रागय् लिपा तक थीथी ध्याचू च्वयातःगु खनेदु।
- विरह: तसकं अन्याय जुबिले याइगु विरहया ध्याचूया विधा ख। दसु ख्वपया जुजु रणजीत मल्लया “हाय हाय राम गथे मलुमने नेपाल” म्येय् “पिरति यानाचोना दुरजनयाके छल” धकाः थःयात धोका बियाः पृथ्वीनारायण शाहयात ग्वहालि याइपिन्त ध्याचू नकातःगु दु।[६९] सितला महामारीया हुनि रणबहादुर शाहं देसं पिथनाछ्वःपिं मनूतेसं “सितला माजु स्वहनेः परजाया गथिन हवाल” व “महारानी विजयालक्ष्मी विदेशत थ्यतके हल” धकाः ध्याचू नकूगु खनेदु। नापं, थःयात स्वामी धाइम्ह जुजुया खँय् “स्वामी जुजुया धर्म मदया कचि मचा वबाके छोत।” धकाः धयातःगु दु।[६९]
संकिपा ख्य:
नेपालभाषाया संकिपा ख्यः नेपाःया सांस्कृतिक व भाषीय पहिचानया छगू तःधंगु ब्वः खः। नेपालभाषाया संकिपाया थःगु हे कथंया मौलिकता व पहिचान दयेकूगु दु। नेपालभाषाया इतिहासय् सन् १९८७ (वि.सं. २०४४) सालय् पिदंगु सिलु दकलय् न्हापांगु संकिपा खः। थ्व संकिपाया निर्देशन प्रदीप रिमालं यानादीगु खः। थ्व संकिपा सिलु तीर्थ वनेगु झ्वलय् मिसा व मिजंया दथुइ जुइगु बाखंय् आधारित दु। थ्व संकिपां नेवाः समाजय् तःधंगु चर्चा काःगु खः। सिलुया सफलता धुकाः मेगु नां जाःगु संकिपा राजमति सन् १९९५ य् पिदल। थ्व संकिपा नां जाःगु नेवाः लोक म्ये 'राजमति'य् आधारित खः। थ्व संकिपाया निर्देशन नीर शाहं यानादीगु खः। थ्व धुकाः नेपालभाषाय् थीथी विधाया संकिपात दयेगु क्रम न्ह्यात।
थौंकन्हे नेपालभाषाय् चिहाः संकिपा, एनिमेटेड संकिपा व भिडियो संकिपात नं यक्व दयेकाच्वंगु दु। शंखधरया बाखँ (The Legend of Shankhadhar) नेपालभाषाया दकलय् न्हापांगु एनिमेटेड संकिपा खः, गुकिं शंखधर साख्वाया जीवनीयात क्यं।
नेपालभाषाया छुं संकिपा थ्व कथं दु-
- सिलु
- राजमति
- १२ बजे
- पःखा:
- तंबैंक
- यांमिखा
- पपु मदुम्ह: झंग:
- न्याल्ल ब्यां
- मतिना ला अन हे दु
- पटाचारा
किपा:सफु (कमिक) ख्य:
नेपालभासय् थीथी किपासफू दयेकिगु नं चलन दु। नेपालभासय् दयेकातःगु आपाः कमिक नेवाः तजिलजि नापं स्वापू दूगु विषयय् आधारित जुइ। थुकिया छुं दसु थथे दु:
- मजिपा: लाखे
- गुरुमापा
- बूंगद्य:
- पटाचारा
म्ये ख्य:
नेपालभासय् म्ये हालिगु ख्यः दकलय् पुलांगु व दकलय् चकंगु ख्यलय् छगू ख। नेपालभासय् न्येनिगु कलाया कथं विकशित म्येया थीथी ख्यः थथे दु:
- भजन म्ये: दसु ज्ञानमाला भजन खलः
- शास्त्रीय म्ये: चचा म्ये व दाफा म्ये
- लोकम्ये: थीथी थाय् कथंया लोकम्येत, दसु रोजमान महर्जन व निशा देसार
- प्रगतिवादी म्ये: दसु दुर्गालाल श्रेष्ठया थीथी म्ये
- आधुनिक म्ये: दसु प्रेमध्वज प्रधान, जुजुकाजी रञ्जित, भृगुलाल श्रेष्ठ
- रक म्ये: दसु मुक्ति शाक्य (मुक्ति एन्द रिभाइभल)या म्ये
- पप म्ये: दसु उजं शाक्य, सञ्जिव प्रधान, जेम्स प्रधान
- हिपहप व र्याप: दसु माइनस
स्वया दिसँ
पिनेया स्वापू
नेपालाभाषा नाप स्वापू दूगु थीथी जाःथाय् थथे दु:
सकल/साधारण तजिलजि
- नेपालभाषा फुति अर्ग: नेपालभाषाया खँग्वः, खँत्वाः मुनातःगु जाःथाय् व ऍप
- नेपाल-जर्मन क्यातालगिङ्ग प्रोजेक्तया नेपालभाषाया पाण्डुलिपिया धलः
- धम्म दिजितल नेपालभासय् च्वयातःगु बुद्ध धर्मया थीथी सफूतेगु जाःथाय्
- नेपालभाषा लेक्सिकन
- व्याकरण
- भाय् सयेकेगु/अध्ययन
- मालेज्या/रिसर्च/शोधपत्र
नेपाललिपि
- नेपाललिपि नेपाललिपिइ दूगु हलिंया न्हापांगु जाःथाय्
- हाम्रोस्कूल नेपाललिपिइ बुखँ दूगु जाःथाय्
- लिपिहिला
- अक्षरमुखा नेपाललिपिं देवनागरी, देवनागरीं नेपाललिपि निसें थीथी हलिंया लिपिइ नेपाललिपि हिलेछिंगु जाःथाय् । नेपाललिपिइ जक केन्द्रित जूगु मखुसां थ्व जाः-ज्याभलं नेपाललिपियात मेमेगु लिपिनाप हिलेत व स्वापू दयेकेत ग्वहालि याइ।
नेपालसम्बत
सञ्चार
- बुखँ
- नेपालभाषा पत्रिका नेपालभाषाया दकले पुलांगु पत्रिकाय् छगू
- नेपालभाषा टाइम्स नेपालभाषा टाइम्सया जाःथाय्
- नेवाः अनलाइन न्युज नेपालभाषाया अनलाइन पत्रिका
- लहना न्युज नेपालभाषाया अनलाइन पत्रिका
- सुभाय् पोष्ट
- नेवाः न्यूज
- इलोहं प्रकाशन
- हाम्रोस्कूल
- ह्याउँनिभा न्युजपोर्टल
- नेवाःन्युज
- सूचं
- झीगु इन्फरमेसन नेवाः तजिलजिया थीथी पक्ष दसु: भाषा, साहित्य, संस्कृति, लिपि, सफू आदि दूगु जाःथाय्
- रेदियो
- पदकास्त
लिधंसा
- ↑ Tuladhar, Prem Shanti (2000). Nepal Bhasa Sahityaya Itihas: History of Nepalbhasa Literature. Kathmandu: Nepal Bhasa Academy. आइएसबिएन ९९९३३-५६-००-X. Page 37: The early of the new rulers cultivated Newar language. Kings Prithvi Narayan Shah, Rana Bahadur and Rajendra Bikram Shah composed poetry and wrote many plays in Newari.
- ↑ Genetti, Carol (2007). A Grammar of Dolakha Newar. Walter de Gruyter. “some people in the Newar community, including some prominent Newar linguists, consider the derivational suffix -i found in the term Newari to constitute an 'Indianization' of the language name. These people thus hold the opinion that the term Newari is non-respectful of Newar culture.”
- ↑ Maharjan, Resha (2018). The Journey of Nepal Bhasa: From Decline to Revitalization (M.Phil. thesis). UIT The Arctic University of Norway.
- ↑ 'राजधानी प्रदेश' र 'नेवा राज्य' : केही भ्रमको खण्डन.उनले भनेका थिए– ‘तिब्बतको दक्षिणमा ‘नेपाल’ छ, त्यसका बासिन्दालाई ‘नेवार’ भनिन्छ ।’ यो सन्दर्भलाई पत्याउने हो भने त्यतिखेर ‘नेपाल’ काठमाडौं वरिपरि मात्र भएको देशको नाम थियो र अहिले ‘नेपाली’ भनिए जस्तो त्यो ‘नेपाल’ देशका बासिन्दालाई ‘नेवार’ भनिन्थ्यो । उनीहरूले बोल्ने भाषालाई ‘नेपाल भाषा’ भनिन्थ्यो । यसको गहिरो अर्थ छ– ‘नेवार’ कुनै जात, जाति वा नश्ल समुुदाय हैन, एक ऐतिहासिक राष्ट्र वा राष्ट्रियता हो ।
- 1 2 (2006) नेपालमण्डल. Nepal Mandal Anusandhan Guthi.
- ↑ बाहिरी चक्रपथ र स्याटलाइट शहर: विकासको नाममा आत्महत्या ! (31 May 2018).हाल काठमाडौँ उपत्यका भनेर चिनिएको, पहिले नेपाल खाल्डो(नेपाः गाः) भनेर परिचित नेपाः उपत्यका, राजधानी यस्तो छ, यस्तो हुनुपर्छ, विकास यो हो, त्यो हो भन्ने आम जनमानसमा एउटा मानसिकता नै छ।
- ↑ रञ्जनाको साैन्दर्यमा युवा मुग्ध.[dead link]लिपि नखःकै कार्यक्रममा 'सेभ नेपाः भ्याली' अभियन्ताहरू पनि रञ्जना लिपिमा आफ्नो उपस्थिति देखाए। काठमाडाैं उपत्यकामा विकासका नाममा सम्पदा मासिँदै गएपछि काठमाडाैं उपत्यका (नेपाः भ्याली) बचाउन लागिपरेका हुन्, उनीहरू।
- ↑ नेवार जाति र वर्तमान अवस्था.नेपाः देश आजको काठमाडौँ उपत्यका हो ।
- ↑ Widdess, Professor Richard (2013-12-02). Dāphā: Sacred Singing in a South Asian City: Music, Performance and Meaning in Bhaktapur, Nepal (in en). Ashgate Publishing, Ltd., 294.
- ↑ Pal, Pratapaditya (1974). The arts of Nepal II.: Painting. (in en). Brill Archive, 1.
- ↑ Tuladhar-Douglas 2007, p. 24.
- ↑ Celestial Advice.When we were on the top of Chandragiri Mountain, I asked them- "Which one is Nepal?" They helped me to recognize Bhadgaun (Now Bhaktapur), Patan and Kathmandu. My heart, at that time, felt to be the King of those Three Cities.....also to see the Kathmandu Valley (the then Nepal).....Not to be recognized and arrested by the King of Nepal (Kathmandu) I was using Sayakhu( Woolen Blanket)....We may not conquer Nepal (Kathmandu) without sufficient human resource like in Kurukshetra...
- ↑ Tuladhar 2000, p. 10.
- ↑ Classical Newari Literature. Page 1.
- 1 2 3 4 5 सफू: नेपालभाषा साहित्यया इतिहास, च्वमि:प्रेमशान्ति तुलाधर, पिथना:नेपालभाषा एकेदमि, भाषा:नेपालभाषा, दं: नेसं ११२०
- ↑ Tuladhar 2000, p. 9.
- ↑ Alsop, Ian (11 March 2021). "Christians at the Malla Court: The Capuchin 'piccolo libro'". Asian Art.
- ↑ (5 March 2022) नेपाल भाषा नामको औपचारिक पुनःस्थापना सम्बन्धी सूचनाको हकद्वारा प्राप्त मन्त्रीपरिषद्को निर्णय (व्यक्तिगत अभिलेखको उतार), 96.
- ↑ "It's Nepal Bhasa", 9 September 1995.
- ↑ "अबदेखि "नेपाल भाषा"", 9 September 1995.
- ↑ "Mass media directed to use Nepal Bhasa", 14 November 1998.
- ↑ "'नेपाल भाषा' शब्दको प्रयोग गर्न निर्देशन", 14 November 1998.
- 1 2 3 (1990) Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal (in en). University of California Press, 36.
- 1 2 Shrestha, Purushottam Lochan (2001). Tripura ra Yuthunimama Durbara (in ne). Bhaktapur Offset Prints.
- ↑ Tuladhar 2000, p. 19.
- ↑ Shrestha, Purushottam Lochan (2001). Tripura ra Yuthunimama Durbara (in ne). Bhaktapur Offset Prints.
- ↑ Malla, Kamal P. "The Earliest Dated Document in Newari: The Palmleaf from Uku Bahah NS 234/AD 1114". Pages 15–25.
- ↑ Vaidya, Dr. Janak Lal. "nepāla bhāṣā sāhityayā dhāḥ", Kheluita, 4 November 1994, pp. 58. (in new)
- ↑ Turin, Mark (2000). "Shared words, shared history? The case of Thangmi and Late Classical Newar". The Journal of Newar Studies 3 (9–17).
- ↑ (1985) The Gopalarajavamsavali. Franz Steiner Verlag Wiesbaden GMBH.
- ↑ Gutschow, Niels (1997). The Nepalese Caitya: 1500 Years of Buddhist Votive Architecture in the Kathmandu Valley. Edition Axel Menges.
- ↑ Bajracharya, Chunda (1985). Mallakalya Chhun Sanskriti ("Some Customs of the Malla Period"). Kathmandu: Kashinath Tamot for Nepal Bhasa Study and Research Centre.
- ↑ Vaidya 2002, p. 180.
- ↑ Vaidya 2002, p. 189.
- ↑ Vaidya 2002, p. 119.
- 1 2 Kalapura, Jose (2008). "Nepal Inscribed: Christian Missionaries in Nepal in the 18th century". Proceedings of the Indian History Congress 69: 881–903. ISSN 2249-1937.
- ↑ Shrestha, Bal Gopal. "Ritual and Identity in the Diaspora: The Newars in Sikkim". Page 26.
- ↑ "Himalaya Darpan", 20 September 2013.
- ↑ Newar. Ethnologue.
- ↑ Lienhard 1992, p. 4.
- ↑ सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८.
- ↑ "Nepal Bhasa as official language in metropolis", The Kathmandu Post, 22 June 2017.
- ↑ (November 2021) स्थानीय तहमा नेपालभाषा सम्बन्धी सूचनाको हकद्वारा प्राप्त सूचनाको संगालो (व्यक्तिगत अभिलेखको उतार), 93, 94.
- ↑ कीर्तिपुर नगर साँस्कृतिक संरक्षित क्षेत्र सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको ऐन, २०७८.
- ↑ About Sikkim.
- ↑ 𑐳𑐶𑐎𑑂𑐎𑐶𑐩 𑐴𑐾𑐬𑐮𑑂𑐜.
- ↑ IPR department's eNEWS bulletin in Newar language. Government of Sikkim.
- ↑ सफू: नेपाललिपिविज्ञान-सामान्य परिचय, च्वमि ज्वाला स्थापित, काशीनाथ तमोट, पिकाक: नेपालमण्डल घःचाःधुकू
- ↑ सफू: नेपाललिपिविज्ञान-सामान्य परिचय, च्वमि ज्वाला स्थापित, काशीनाथ तमोट, पिकाक: नेपालमण्डल घःचाःधुकू
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 50
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy, pp. 50, 55
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy, pp. 50, 55
- ↑ Shakya, Daya R., Newā Academy, pp. 50, 55
- ↑ Tuladhar 2000, p. 64.
- ↑ तमोट, काशीनाथ (सम्पादक), पुलांगु म्ये मुना (सङ्कलक: मानदास तुलाधर), नेपालभाषा परिषद्, ने.सं. ११०१।
- ↑ नेपालभाषाया दक्व उपन्यास (१०७४-११२४)या धलः, धलःमि ईश्वरीमैयाँ श्रेष्ठ, शुभ सफूकुथि-सूची प्रकाशन, शान्तिनगर, बानेश्वर येँ-३४, ने सं ११२४ थिंला
- ↑ मल्ल, कमलप्रकाश - नेपालभाषाया ध्वाना सफूया धलः१(१०२०-१०९७), लय्ता दबू व २(१०९८-११०४), पासामुना
- ↑ अमात्य, पूर्णप्रसाद - नेपालभाषा वाङ्मय सूची, नेपालभाषा एकेडेमी,१११८
- 1 2 3 4 5 6 [https://ia600400.us.archive.org/34/items/NepalbhashamaHasyaVyangaKavyaParamparakoItihasArticleByJanakLalVaidya/Nepalbhashama%20Hasya%20Vyanga%20Kavya%20Paramparako%20Itihas%20article%20by%20Janak%20Lal%20Vaidya_text.pdf जनक लाल वैद्य, नेपालभाषामा हास्य–व्यङ्ग्य काव्य परम्पराको इतिहास, PDF, Internet Archive]