उदान
| विनय पिटक | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| सुत्त पिटक | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| अभिधम्म पिटक | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
उदान वा उदानपालि बुद्ध धर्मया ग्रन्थ त्रिपिटकया खुद्दकनिकायया छगू खण्ड ख। थ्व खण्डय् तार्किक न्हेसः लिसःया झ्वः स्वया नं प्रेरणादायी सूत्रया कथं बुद्धं थमंतुं कनाबिज्याःगु सूत्रत ख। थ्व सकल सूत्रत भगवान बुद्धया सूत्र कनाबिज्याबिलेया थाय्-बाय् नाप स्वापू दूगु खँ लिसे न्ह्यथनि। 'उदान' खँग्वःया अर्थ हृदयया गम्भीर भावं पिहां वइगु स्वतःस्फूर्त बचन खः। थ्व ग्रन्थ गद्य व पद्य निगुलिं रुपय् च्वयातःगु दु, गन न्हापां छगू ऐतिहासिक घटना कनातःगु दइ व अनंलि बुद्धया उदान बचन कनातःगु दइ। उदान च्यागु वग्ग वा वर्गय् ब्वथलातःगु दु। सकल वग्गया दुने १०पू सूत्र नापं उदानय् ८०पू सूत्र दु। थ्व ग्रन्थ बुद्ध धर्मया दकले पुलांगु व मौलिक वाङ्मय मध्ये छगू कथं कयातःगु दु। उदान ग्रन्थं बुद्धकालीन ईया सामाजिक, धार्मिक व दार्शनिक अवस्थायात म्हसीकेत तःधंगु ग्वहालि याइ। बौद्ध भिक्षुत व उपासकपिन्स थ्व ग्रन्थयात ज्ञान व साधनाया तःधंगु स्रोतया रुपय् काइ। थुकी बुद्धया निर्वाण, अनत्त (अनात्म), व प्रतित्यसमुत्पाद थेंज्याःगु गहन दार्शनिक विषयत अःपुगु बाखंया माध्यमं कनातःगु दु। बुद्ध धर्मया इतिहास, दर्शन व साहित्यया अनुसन्धान याइपिं विद्वानतयगु निंतिं थ्व ग्रन्थ छगू मू आधार खः।
ब्वथला
[सम्पादन]उदान ग्रन्थया आन्तरिक संरचना तसकं व्यवस्थित व निश्चित नियमय् आधारित दु। थ्व ग्रन्थयात च्यागू मू पुचः (वर्ग)य् बायातःगु दु, गुमित पालि भाषाय् 'वग्ग' धाइ। प्रत्येक वर्गय् झिपू सूत्तत दु, गुकिं याना थ्व ग्रन्थया सकल सूत्त ल्या ८० थ्यनी। थ्व च्यागू वर्गया नांत क्रमशः बोधिवग्ग, मुचलिन्दवग्ग, नन्दवग्ग, मेघियवग्ग, सोणवग्ग, जच्चन्धवग्ग, चूलवग्ग व पाटलगामियवग्ग खः। थ्व सकल वर्गया थःथःगु विशेष ऐतिहासिक व दार्शनिक पृष्ठभूमि दु। प्रत्येक सूत्तया सुरुइ 'एवं मे सुतं' (अथे जिं न्यनागु दु) धइगु परम्परागत खँत्वालं न्ह्यथनि। थ्व वाक्यं बुद्धया प्रमुख शिष्य आनन्दं थ्व उपदेश न्यंगु खः धइगु खँ क्यनी। सूत्तया दकले न्हापांगु ब्वय् बुद्ध गन बिज्यानाच्वंगु खः, अनया स्थान व वातावरणया वर्णन जुइ। अनंलि अन जूगु घटना वा भिक्षुतय्गु दथुइ जूगु खँल्हाबल्हायात गद्य रुपय् क्यनातइ। घटनाया अन्तय् भगवान बुद्धं थःगु चित्तया प्रसन्नता वा गम्भीर बोधयात छगू वा निगू श्लोकय् पद्य रुपय् प्वंकाबिज्याइ। थ्व पद्य ब्वयात हे वास्तविक 'उदान' धाइ।
थ्व खण्डयात क्वसं बियातःगु वग्गय् विभाजित यानातःगु दु-
| ल्या | वग्गया नां (पालि) | सूत्त ल्या | मू विषय |
|---|---|---|---|
| १ | बोधिवग्गो | १० | बुद्धत्व लाभ व प्रतीत्यसमुत्पाद |
| २ | मुचलिन्दवग्गो | १० | मुचलिन्द नागराज व विमुक्ति सुख |
| ३ | नन्दवग्गो | १० | नन्द भिक्षुया प्रव्रज्या व काम वासना त्याग |
| ४ | मेघियवग्गो | १० | मेघिय भिक्षु व चित्त एकाग्रता |
| ५ | सोणवग्गो | १० | सोण कोलीवीसया साधना व महाकच्चायन |
| ६ | जच्चन्धवग्गो | १० | मनू व किसिया बाखं (दृष्टान्त) |
| ७ | चूळवग्गो | १० | चीहाकःगु सूत्तत व थीथी उपदेश |
| ८ | पाटलिगामियवग्गो | १० | निर्वाणया स्वरूप व पाटलिपुत्रया भविष्यवणी |
मू खँ व उपदेश
[सम्पादन]उदान ग्रन्थय् बुद्ध दर्शनया यक्व आधारभूत सिद्धान्तत कनातःगु दु। थुकी दकले न्हापां बुद्धत्व लाभ यायेधुंका बुद्धं कनाबिज्यागु प्रतीत्यसमुत्पादया नियम कनातःगु दु। अनुलोम व प्रतिलोम रुपं प्रतीत्यसमुत्पादयात थुइकेगु हे दुःख मुक्तिया मूल लँपु खः धइगु खँ थुकी बः बियातःगु दु। थ्व ग्रन्थं संसारया अनित्यता व दुःखमय स्वरूपयात तसकं बांलाक क्यनातःगु दु। सांसरिक सुख व बन्धनं मुक्त जुइत तृष्णा मदयेमाः धइगु खँ थुकी कनातःगु दु। उदानय् निर्वाणया स्वरूपयात नं गम्भीर रुपं ब्याख्या यानातःगु दु। निर्वाण धाःगु अज्याःगु अवस्था खः गन पृथ्वी, जल, तेज, व वायुया अस्तित्व दइमखु। थ्व न जः दुगु, अले न अन अन्धकार हे दुगु अवस्था खः। उदानया उपदेश कथं, प्रज्ञा व समाधिया माध्यमं हे मनूखं न्ह्यज्याःगु अविद्यायात चीके फु। थ्व ग्रन्थं अहंकार त्याग यायेगु व करुणा भाव दयेकेगु शिक्षा बियाच्वंगु दु। आध्यात्मिक प्रगतिया निंतिं सत्संगत व कुशल पासाया आवश्यकतायात नं थुकी न्ह्यथनातःगु दु। मेघिय सूत्तय् बुद्धं मेघिय भिक्षुयात थ्व हे कुशल मित्रया महत्व कनादीगु दु। थुकथं उदान ग्रन्थ बाखँउना जक मखुसें थ्व व्यावहारिक साधनाया लँपुकथं नं कायेगु याइ।
दसु
[सम्पादन]उदानया छुं सुत्रतेगु दसु थथे दु:
पठमबोधिसुत्तं
[सम्पादन]थ्व सुत्त वा सूत्रया खँ थथे दु: भगवान बुद्ध उरुवेलाय् नेराञ्जरा खुसिया सिथय् बोधिवृक्षया क्वय् नकतिनि हे जक बोधिज्ञान प्राप्त यानाः विराजमान जुयाच्वन। अबिले न्हेन्हु तक वसपोलं छगू हे मुद्राय् फेतुना बिज्यात। अले न्हेन्हु धुंका भगवान थःगु एकाग्रतां पिहां बिज्यासें रात्रिया न्हापांगु प्रहरय् पटिच्चसमुप्पादं (प्रतीत्य समुत्पाद)या चिन्तन याना बिज्यात। वसपोलं थन मनन यानादीगु खँ बुद्ध धर्मय् तसकं प्रचलित दु। पालिभासय् थुकियात थथे च्वयातःगु दु: [१]
"अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं, नामरूपपच्चया सळायतनं, सळायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति। एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होतीति।"
थ्व सूत्रया अर्थ थथे दु "अविज्जापच्चया सङ्खारा (अविद्यां संस्कार दइ), सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं (संस्कारं विज्ञान दइ), विञ्ञाणपच्चया नामरूपं (विज्ञानं नामरुप दइ), नामरूपपच्चया सळायतनं (नापरुपं खुगु आयतन दइ), सळायतनपच्चया फस्सो (खुगु आयतनं स्पर्श दइ), फस्सपच्चया वेदना (स्पर्शं वेदना दइ), वेदनापच्चया तण्हा (वेदनां तृष्णा दइ), तण्हापच्चया उपादानं (तृष्णां उपादान दइ), उपादानपच्चया भवो (उपादानं भव दइ), भवपच्चया जाति (भवं जाति दइ), जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति। (जातिं वृद्धावस्था वा जरा, मरण, शोक, परिदेव वा विलाप, दुःख, दोमनस्स वा दोमन वा नुगः मछिनिगु, उपायसा (कष्ट ?) सम्भव जुइ।
"एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होतीति" या अर्थ थुकथं जक सकल दुःखया समुदय वा उदय जुइ ख।
थ्व सुत्तयात नेपालभासय् नेपाल सम्बत १०९४स पिथंगु थःगु सफू उदानय् भाय्-हिलादीगु दु। [२]
हुंहुङ्कसुत्तं
[सम्पादन]थ्व सुत्त वा सूत्रया खँ थ्व कथं दु: भगवान बुद्ध उरुवेलाय् नेराञ्जरा खुसिया सिथय् अजपालया सिमा क्वय् च्वनाबिज्यात। अन बुद्ध पूर्णबोधि प्राप्त यानाः मुक्तिया आनन्दय् लीन जुयाः न्हेन्हु तक विराजमान जुयाबिज्यात। उगु इलय् हुंहुङ्क जातिया (हुंहुङ्कजातिको) छम्ह निश्चित ब्राम्हण बुद्ध याके "ब्राह्मणत्वया अभ्यासया माध्यमं सत्य धर्म अनुरुप संस्कार व जीवन हनीम्ह ब्राम्हण गज्याःम्ह जुइ?" (पालिभासय् "कित्तावता नु खो, भो गोतम, ब्राह्मणो होति, कतमे च पन ब्राह्मणकरणा धम्मा’’ति?") धकाः न्यनि।
बुद्धं वयागु न्ह्यसः सीकाः लिसलय् क्वय् बियातःगु लिसः थुकथं बियाबिज्यात -
पालिभासय् पाठ |
नेपालभासय् अर्थ |
थ्व सूत्रं बुद्ध धर्मया सन्दर्भय् ब्राह्मणया आदर्श गुणया वर्णन यानातःगु दु। बुद्धं ब्राम्हणं मूर्त रुप बिइमाःगु गुणया रुपरेखा बियाबिज्याःगु दु :
- इपिं मभिंगु, क्रोध व घमण्डं मुक्त जुइमाः ।
- वैदिक शिक्षाय् ज्ञान दुपिं जुइमाः व ब्रह्मचर्य (ब्रह्मचार्य)या अनुशासनया अभ्यास यायेमाः।
- इमिसं सत्य धर्म अनुरुप खँ ल्हायेमा।
- इमिगु ज्याखँ व खँल्हाबल्हा शुद्ध जुसें जीवनया छुं नं पक्षय् गलत ज्या मयायेमा।
थ्व कथं थ्व सूत्रं धात्थेंम्ह ब्राम्हण जुइगु धइगु जन्म वा सामाजिक हैसियतं मखु, नैतिक आचरण व प्रज्ञाया खँ खः धकाः धयातःगु दु ।
ब्राह्मणसुत्तं
[सम्पादन]थ्व सूत्रया खँ थथे दु: छगू इलय् भगवान श्रावस्थीइ जेतवनय् अनथपिण्डकया थासय् च्वनादिल। अन अबिले सारिपुत्र, महामोग्गल्लान, महाकस्यप, महाकच्चान, महाकोट्ठिक, महाकप्पिन, महाचुन्द, अनुरुद्ध, रेवत, अनन्द बुद्ध दूगु थासय् वल। भगवानं ब्राह्मणत तापाक्क वःगु खनादिल। इमित खनेवं वसपोलं भिक्षुपिन्त सम्बोधन यानाः धयादिल "भिक्षुपिं, थुपिं ब्राम्हणत वयाच्वंगु दु।" थ्व खँ न्यनाः ब्राह्मण मूलया छम्ह भिक्षुं भगवान बुद्धयात ब्राह्मण जुइगु गुण छु खः व मनु गुकथं ब्राह्मण जुइ धकाः न्यन।
थ्व न्ह्यसःया अर्थ थुया बुद्धं थथे लिसः बियादिल "दुष्ट गुणयात त्वःताः, सदां शुद्धताय् म्वानाच्वंपिं, सकल बन्धनयात त्वताः, जागृत जुया च्वंपिं जक थ्व संसारय् ब्राह्मण खः।"। पालिभासय् थुकियात थथे च्वयातःगु दु:
‘‘बाहित्वा पापके धम्मे, ये चरन्ति सदा सता।
खीणसंयोजना बुद्धा, ते वे लोकस्मि ब्राह्मणा’’ति॥