सि

बार्सेलोनाय् सिपसः

नसा सि

Balthasar van der Astनं कियादिगु सिधकि

द Medici साइत्रस मुना, Bartolomeo Bimbi, सन् १७१५

सि बाय् सिसा (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु इसि, आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ ।

वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः ।

ताजि

नेपालभासय् बोतानिया सिसा माचाछि दुने लाःगु व मलाःगु थीथी नसायात सि धकाः म्हसीकातःगु दु। दसु: बःसि, इसि, तःसि, खोँसि, फोंसि, भूइँफसि, कःवसि, तुसि, सन्त्रासि, झम्सि, चाकुसि, मखेसि, मतप्यासि, पासी, अमासि, ल्हुसि, सतबयसि, खौतुसि, फाकुसि, मुसुम, लप्सि, भूईंफसि, ल्हसि, मितसि

सामाजिक कथं थुइकेगु छुं सि थथे दु:

• अं (Mango)
• अमासि (Guava)
• आलुचा (Plum)
• अम्बः
• इसि (Raspberry)
• कसू (Osmorhiza?)
• कःछि (Pea pod)
• कताबसि कःबसि/कःपासि (काफल)
• कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि
• क्वंपासि (Celtis)
• खौतुसि (छिपे जूगु तुसि)
• ख्वर्पानि (Apricot)
• चाकुपाउँसि (कालज्यामीर)
• चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति)
• चाकुहि
• चिकंसि (वा चिचा कँसि)
• जःमुना (Jamun)
• झम्सि (Citron)
• ताइबःसि
• तःसि
• तु
• तुसि (Cucumber)
• धालय् (Pomegranate)
• नँइँक्या
• पासि (Pear)
• प्यासि (Berry)
• फाकुसि (Persimmon)
• फ्वंसि (Jack fruit)
• बःसि (Peach)
• बयलि (Jujube/बयर)
• ब्याः (Bel/विवाह)
• भ्वगत्या (Pomelo)
• मखेसि / मतप्यासि (Barberry)
• माकःफ्वंसि
• मितसि
• मेवा (Papaya)
• म्वाय् (केरा)
• ल्हुसि
• ल्हुसिपु(Apricot)
• सन्त्रासि (Orange)
• स्याउ (Apple)
• स्याँगुलि (Chestnut)
• हलः (Harro)

नेपालभासय् अनुसन्धान

"सि व पुया नेवाः नां" (Newar Names for Some Fruits and Seeds) नेपाल संवत् १११८ (सन् १९९८) य् च्वमि "ज्यापु" पञ्च (पञ्च महर्जन) नं च्वयादीगु छगू अनुसन्धानमूलक सफू खः। थ्व सफूया मू उद्देश्य नेवाः जातिया न्हिथंया जीवनय्, लोकसंस्कार, व संस्कृतिइ छ्यलावयाच्वंगु थीथी सिसाफल व पुया मौलिक नेवाः नां व वया महत्त्वयात मुंकाः पितब्वयेगु खः। सफुतिइ १६७ गू स्वयां अप्वः सि व पुतयगु नेवाः नां नापनापं खस नां, अंग्रेजी नां, व इमिगु वैज्ञानिक नां नं धलःकथं बियातःगु दु । थुकिइ विशेष यानाः नेवाः जातिया धार्मिक पूजाआजा, चुडाकर्म, इहि, व नखःचखः (गथे: म्हपूजा, किजापूजा) या इलय् मदयेक मगाःगु सिसाफलतयगु सांस्कृतिक महत्त्वयात नं व्याख्या यानातःगु दु । च्वमिं गां-गां व जिल्ला-जिल्लाय् वनाः अनुसन्धान यानाः थ्व ग्रन्थ तयार यानादीगु खः, गुकिं यानाः नेपालभाषाया ख्यलय् वनस्पतिया शब्दावलीयात अझ तःमि यायेत ग्वाहालि याःगु दु । थ्व सफूति दुथ्याःगु छुं सितेगु नेपालभासय् व अंग्रेजीइ नां थथे दु :

नेपालभाषा	अंग्रेजी नां
अं	Mango
अलःपु	Castor seeds
अम्बः	Emblic Myrobolan
अमेरिकन आलुबखरा	American Plum
अम्पु	Monkey Puzzle
आमासि	Guava
आमलि	Nepalese hogplum
आल्चा	Common plum
आँतासि	Bullock heart
इसि	Yellow Raspberry
एभोकाडो	Avocado
ओंगलसि (उलगः सि)	Sacred fig
कःबसि	Bayberry
कताबसि	Nepal Cubeb
कमलःसि (तग्वःबिहि)	Indian Salmon
कमोसि	Carambola
काग्ति	Lime
काजुपासि	Cashew apple
कताबसि	Nepal Cubeb
कोंचापासि	Japanese medlar
कोंचाप्यासि (कोंप्यासि)	Bilberry
कोंसि	European nettle wood
क्वःइसि	Wild Raspberry
क्वःतुसि	Bitter Cucumber
क्वपंसि	Dendroph
क्वेंसि	Saurauia
क्यामाटर	Tree tomato
खजूसि	Date Sugar palm
खमल (खमर)	Gumhar
खर्बुजा (चाकुफसि)	Musk Melon
खाइबःसि	Chinaberry
खाइसि	Bitter Orange
खोन्यु	Sarmentosa
ख्वकंतुसि	Squirting Cucumber
गोफलि	Holboellia
ग्वय्	Areca Nuts
घलःसि	Karona
घरिसि	Passion fruit
घसिंगरा	Machino
घुंगलसि	Pyracantha
चिनियापासि	Sand Pear
चिनिया समेसि	Chinese white mulberry
चिचकसि (कतःरा)	Pine apple
चिग्वसमेसि	Small mulberry
चिरंजि	Cuddapah almond
छोरा (छोडा)	Date plum
छुस्यापासि	Wild Nepali Pear
जमनासि	Black plum
जापानी आलुबखरा	Japanese plum
जिफो	Nutmeg
जुनारसि	Sweet orange
झम्सि	Otaheite orange
तःकःबसि	Arbutusberry
तःसि (न्ह्यलुसि)	Citron
तग्वःखाइसि	Khatta
तग्वः झम्सि	Lemon
तर्बुजा (चाकुफसि)	Water melon
ताइबःसि	Edible date
तितिसि	Tamarind
तिबोंसि	Mangosteen
तिसःसि	Dhaman
तुकुप्यासि	Bastard oleaster
तुसि	Cucumber
तेबू	Nepal pepper prickly ash
थं	Soap Nut
द्यांकः बसि	Strawberry
दिगसि	Cassia Pods
दुधालेसि	Thornapple
दुधंखोसिं	Pecan nut
देसिफसि	Pumpkin
धाले	Pomegranate
धुलिपु	Mimusops
नइँक्याः	Coconut
नखोसिं	Black walnut
नेकूसमेसि	Long mulberry
पाउँमितसि	Fox Grape
पालाभि	Bastard Teak
पासि	Pear
पेस्ता	Pistachio nut
प्यासिगोचा	Mountain ash
फसि	Pumpkin
फंसि	Jack fruit
फ्वंसि	Cherry
बँकः बसि	Mock Strawberry
बःसि	Peach
बखदासि	Puneala Plum
बर्खातुसि (मगः तुसि)	White Cucumber
बलि	Chinese Date
बलः (बीहलः)	Belleric myrobalan
बस्पति	Pear stone
बलूचाः	Elephant Creeper
बप्सि (खुर्पासि)	Jujube
बेलाइति आलुबखरा	European plum
बेलासि	Gummigutta
बेलासि (बिलासि)	Bread fruit
बोखरि (बोकरि)	Puneala Plum
ब्याः	Bengal Quince
भसांस्यागुलि	Sweet Chestnut
भुइफसि	Ash gourd
भुजिंसि	Coriaria
भोखा वा भोखाचा	Bottle gourd
भोग्त्या	Pummelo
भ्वासापासि	Common Pear
मरेबरां	Indian almond
मलःसि	Black nightshade
मलय्	Hot pepper
मर्त्यांबरां	Almond
माकः फंसि	Monkey jack
माकःसि	Bearberry
माकः स्यांगुलि	Horse Chestnut
मादलफसि	Sumer squash, Pumokin
माद्योसि	Downy Datura
मालंसि (भालाः)	Marking nut
मितसि	Grape
मीकूसि	Mahonia
मुबःसि	Physic nut
मुन्तलासि	Marumi kunquat
मुनका	European grape
मुसुन	Malta orange
मेधासि (मिधासि)	Papaya
मेय्छ्यं	Water chest nut
म्वाय्	Banana
यःसि	Ceylon Oak
यला	Greater Cardamum
येलुबकः सि	Cowberry
योमरि	Fig
लःसि	Shord fern
लिचि	Litchi
लुक्वात	Loquat
लेवु	Grape fruit
लैसि	Radish fruit
वँचुसि (हलय्पु)	Olive
सखोसिं	Persian walnut
सतिबलि	Nepal Sumac
सन्तलासि	Orange
सपोसि (सपासि)	Potato apple
सलपपु	Custard apple
सिखाःपु	Prickly Pear
सिगुल्ति	Schisandra
सिन्ता	Pignolia nut, chir pine
सुकुमेल	Cardamom
सोमापु (पलेपु)	Lotus fruit
स्यमलि	Red berried elder
स्यांगुलि	Chestnut
स्याउ	Apple
हलः	Yellow myrobalan
हाकुइसि	Wild Raspberry
हाकुप्यासि	Blackberry
हाकुसमेसि	Black mulberry
हल्वाबेच	Persimmon
ल्हासाबः सि	Apricot
ल्हुसिपु	Butter fruit
ह्याउँइसि	Himalayan Raspberry
ह्याउँसमेसि	Red mulberry

स्वयादिसँ

• नसा