सगर

सगर वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

शास्त्रय् दसु

ऋग्वेदः सूक्तं १०.१५ तमीमहे महागयम् ॥ऋ. ९.६६.२०॥ यः पाञ्चजन्यमस्ति, तस्य पुरोहितं भवितुं अपेक्षा अस्ति। पुरोहितः भूत्वा सा चेतना भविष्यस्य दर्शकः, मार्गदर्शकः भविष्यति। यदि एवं न घटति, तदा तत् पांचजन्यं घोषं आसुरः अस्ति। अत्र कृष्णस्य गुरुः सांदीपनिः किं अस्ति। सांदीपनि अर्थात् यः भावी घटनासु विषये दीपनं प्राप्नोति, भव्यं प्रति किंचित् प्रकाशं प्राप्नोति। पुराणेषु सगर-पुत्रस्य असमञ्जस्य अपि अपर संज्ञा पंचजनः अस्ति। असमञ्जसः अर्थात् ऊहापोहस्य स्थिति। पाञ्चजन्यघोषस्य यः मूलः पञ्चजनः अस्ति, तस्य पञ्चजनस्य पञ्च घटकाः के सन्ति, अस्मिन् संदर्भे वाङ्मये विवेचना अस्ति। केषांचित् मते देवमनुष्याः, गन्धर्वाप्सरसः, पितरः, सर्पाः पञ्चजनाः सन्ति (ऐतरेय ब्राह्मणम् ३.३१)। शतपथब्राह्मण ९.५.१.५३ मतानुसारेण य़ः घोषः आत्मानं वृङ्क्ते, यः घोषः जीवनस्य प्रेरणं करोति, तत् पञ्चचितिकस्य अग्नेः घोषमस्ति।

ऋग्वेदः सूक्तं १०.८९ समानमस्मा अनपावृदर्च क्ष्मया दिवो असमं ब्रह्म नव्यम् । वि यः पृष्ठेव जनिमान्यर्य इन्द्रश्चिकाय न सखायमीषे ॥३॥ इन्द्राय गिरो अनिशितसर्गा अपः प्रेरयं सगरस्य बुध्नात् । यो अक्षेणेव चक्रिया शचीभिर्विष्वक्तस्तम्भ पृथिवीमुत द्याम् ॥४॥ आपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाञ्छरुमाँ ऋजीषी ।

कल्हणकृत राजतरङ्गिणी — अष्टमस्तरङ्गः

अप्यग्रोपस्थितं किंचित्तदादेशेन ढौकयन् । करात_8_0805कख

सविलासं सगर्वं च तमैक्षिष्टानुगव्रजः ॥ करात_8_0805गघ

सोन्य एवाभवत्तस्मिन्क्षणे साहसिकोप्यहो । करात_8_0806कख

कालिकापुराणम् — अध्यायः ५७ <poem> ।।मार्कण्डेय उवाच।। श्रुत्वेमं सगरो राजा संवादं भैरवेण वै। वेतालेनापि भर्गस्य पुनरौर्व्वमपृच्छत।। ५७.१ ।।