संकिपा
| हलिंया संकिपा |
|---|
संकिपा (Motion Picture) धागु २०औं व २१औं शताब्दीयागु दक्ले अप्व न्ह्याइपुइकिगु साधनय् छगु खः। संकिपायात थी-थी कथं बायेछिं। संकिपाया थ्व चीहाकःगु इतिहासय् थ्व ख्यलय् यक्व विकास जूगु दु। ऐतिहासिक विकासया आधारय् संकिपा न्हापा सः मदूगु युगं सः दूगु युगय् व हाकु-तुयु संकिपां रंगीन संकिपाय् व २दि, ३दि जुजुं ४दिइ विकास जुल। नापं, संकिपाया सः सराउन्द साउन्द, किपा हाइ रिजोलुसन व संकिपा दबूया प्राविधिक पक्ष नं बल्लाना वयाच्वंगु दु। संकिपायात थी-थी रुपय् बायेछिं।
इतिहास
[सम्पादन]सः मदूगु संकिपा
[सम्पादन]सिनेमाया विकासया न्हापांगु दशकय् (१८९० या दशक निसें १९२० या दशकया लिपा तक) दयेकातःगु सकल संकिपात साइलेन्ट संकिपा हे खः। थ्व ईलय् सः रेकर्ड यानाः संकिपानाप स्वायेगु प्रविधि विकास जूगु मदुनि। सः मदूगु संकिपाय् बाखँ क्यनेत पात्रतयेगु म्हया भाय्, ख्वाःया अभिव्यक्ति, व च्वयातःगु संवाद कार्ड (Intertitles) या छ्यलाबुला याइगु खः। सिनेमा हलय् संकिपा क्यनेबिला प्रत्यक्ष पियानो वा अर्केस्ट्रा थानाः पृष्ठभूमि संगीत बिइगु व्यवस्था जुइ। चार्ली च्याप्लिन, बस्टर किटन, व ज्याक लर्ड थेंज्याःपिं कलाकारत सः मदूगु संकिपाया युगया महान न्हिलाः अभिनेता खः। 'द बर्थ अफ अ नेसन' व 'मेट्रोपोलिस' थेंज्याःगु संकिपात थ्व युगया ऐतिहासिक दसु खः। सः मदूगु संकिपाया युगय् हे दृश्य भाषा, क्यामेरा एंगल, व सम्पादन (Editing) या मू सिद्धान्तत दयेकाः सिनेमायात कलाया रूप बिइगु ज्या जुल। १९२७ य् न्हापांगु तकि (Talkie) वा सः दुगु संकिपा 'द ज्याज सिङ्गर' वये धुंका सः मदूगु संकिपाया युग अन्त्य जुल। थौंकन्हे सः मदूगु संकिपात सिनेमाया इतिहास अध्ययन यायेत व दृश्य कलाया रूपय् तःधंगु सम्मान बियातःगु दु।
स्टुडियो सिस्टम
[सम्पादन]स्टुडियो सिस्टम (Studio system) धइगु संकिपा इतिहासय् संकिपा दयेकेगु व इनेगु छगू व्यावसायिक संरचना खः। थ्व प्रणाली नीगु शताब्दीया न्हापांगु भागय् (१९२० या दशक निसें १९५० या दशक तक) अमेरिकाया हलिउडय् मुख्य रूपं प्रचलित जुयाच्वन। थ्व प्रणालीइ छुं तःधंगु संकिपा स्टुडियोत (गथे कि प्यारामाउन्ट, एमजीएम, वार्नर ब्रदर्स) नं संकिपा दयेकीगु सकल चरणतयेत थःगु हे पूर्ण नियन्त्रणय् तइगु या। स्टुडियोतय्सं निर्देशक, च्वमि, व मू कलाकारतयेत ताःहाकःगु ईया निंतिं कन्ट्याक्टय् तयाः थःगु हे स्वामित्वय् दुगु सिनेमा हलतयेगु माध्यमं संकिपा क्यनिगु याःगु खः। थ्व व्यवस्थायात 'हलिउडया स्वर्ण युग' (Golden Age of Hollywood) नं धाइ। स्टुडियो सिस्टमं यानाः संकिपात अत्यधिक व्यवस्थित, व्यवसायिक व उच्च उत्पादन गुणस्तरया दयेके फत। तर थुकिया हुनिं कलाकारत व निर्देशकतयेगु व्यक्तिगत कलात्मक स्वतन्त्रता सीमित जुयाच्वन। १९४८ य् अमेरिकन अदालतया एन्टी-ट्रस्ट निर्णय लिपा स्टुडियोतयेसं थःगु एकाधिकार त्वःते माल व थ्व प्रणालीया अन्त्य जुल। थौंकन्हे स्टुडियोत मुख्यतया संकिपा वित्तीय व्यवस्था व वितरणय् सीमित जुयाच्वंगु दु।
विधा
[सम्पादन]आपालं संकिपा मनोरञ्जनया छगू विधाय् आधारित जुइ। थी-थी विधा ल्वाकछ्याना नं संकिपा दयेकिगु या। विधाया आधारय् हलिमया संकिपाया छुं मू विधा थ्व कथं दु-
- नाटकीय (द्रामा)
- हास्य (कमेडी)
- ध्याचु
- ऐतिहासिक
- धार्मिक
- द्वन्द्व
- मतिना (रोमान्तिक)
- पारिवारिक
- सांगीतिक (म्युजिकल)
- चेतना जागृत यायेगु
- जीवनी
- भयानक (हरर)
- मिस्तरी
- क्षेत्रीय (हलिवुदय् वेस्तर्न, जापानय् सामुराइ, भारतय् सांगीतिक आदि)
- कल्त (संकिपाय् न्ह्याइपुइकिगु छगू सवाः दूपिंसं जक्क स्वइगु दसु: स्तार वार्स)
- एनिमे
दयेकेज्या
[सम्पादन]संकिपा दयेकेज्या वा फिल्ममेकिङ (Filmmaking) धइगु संकिपा दयेकेगु ज्याझ्वः व कला खः। थ्व ज्याझ्वलय् छगू प्राथमिक विचाः निसें बाखँयात धकिंइ क्यनेगु तकया थीथी चरणत दुथ्याइ। संकिपा निर्माण यात मू रूपं न्यागू भागय् बायेगु याइ: विकास (Development), दयेकेन्ह्यः (Pre-production), दयेकाः (Production), दयेके धुंका (Post-production), व इनेज्या (Distribution)। विकास चरणय् बाखँ व स्क्रिप्ट (Script) च्वयेगु ज्या जुइ। दयेकेन्ह्यः बिले पात्रत छनौट (Casting), लोकेसन मालेगु, व बजेट तय यायेगु ज्या जुइ। दयेकेगु चरणय् निर्देशक, क्यामेराम्यान, व कलाकारत जानाः लू शुटिङ याइ। दयेके धुंकाया इलय् लू सम्पादन (Editing), सः दिजाइन, संगीत, व भिजुअल इफेक्टत स्वायेगु ज्या जुइ। संकिपा दयेकेगु छगू तःधंगु मंका ज्या खः, गन निर्देशक (Director), निर्माता (Producer), बाखँ च्वमि, व प्राविधिकतयेगु संयुक्त प्रयास दइ। थ्व प्रक्रियाय् प्रविधि, कला, व व्यापारया सुन्दर संगम खनेदु। आधुनिक ईलय् डिजिटल प्रविधिया विकास लिपा संकिपा निर्माण अझः सुलभ व वैज्ञानिक जूगु दु। थ्व कलां हलिंन्यंकया संस्कृति व समाजय् गम्भीर प्रभाव दयेकातःगु दु।
प्रविधि
[सम्पादन]सिनेमेटोग्राफी
[सम्पादन]सिनेमेटोग्राफी (Cinematography) धइगु संकिपा दयेकेबले क्यामेरा छ्यलाः लू किपाय् कायेगु वा रेकर्ड यायेगु कला व प्रविधि खः। थुकियात 'छायांकन' वा 'चित्रण कला' नं धाइ। सिनेमेटोग्राफी याइम्ह मनूयात सिनेमेटोग्राफर वा निर्देशक-छायांकन (Director of Photography / DP) धाइ। सिनेमेटोग्राफीइ क्यामेरा थनेगु जक मखुसे जः (Lighting), क्यामेराया कुं (Camera angle), लेन्सया ल्यया, रङ्ग सन्तुलन, व क्यामेराया गति (Movement) या कुशल प्रयोग जुइ। थ्व सकल तत्त्वतयेसं संकिपाया बाखँयात दृश्य रूप बिइत व दर्शकय् भावनात्मक प्रभाव दयेकेत मू भूमिका म्हिती। छगू बांलाःगु सिनेमेटोग्राफीं संकिपाया दृश्य भाषायात समृद्ध याइ व बाखँया गम्भीरतायात भिंकिगु ज्या याइ। इतिहासय् ब्ल्याक एन्ड व्हाइट (Black & white) फिल्म निसें काःगु सिनेमेटोग्राफी आः आधुनिक डिजिटल व ४के प्रविधितक थ्यंगु दु। सिनेमेटोग्राफरं निर्देशकनाप जानाः संकिपाया समग्र 'लुक' व visual style तय याइ। अस्कर सिरपाय् सिनेमेटोग्राफीया निंतिं विशेष विधा दु। थ्व संकिपा निर्माणया दक्ले महत्त्वपूर्ण व कलात्मक पक्षत मध्ये छगू खः।
स्पेशल इफेक्त
[सम्पादन]विशेष प्रभाव वा स्पेशल इफेक्त (Special effect / SFX) धइगु संकिपा, टेलिभिजन, व थिएटरय् साधारण क्यामेरां काये मफइगु वा तसकं थिकेगु व ग्यानापूगु दृश्यत दयेकेगु कलात्मक व प्राविधिक प्रविधि खः। थुकियात मुख्यतया निब्वलय् बायेगु याइ: यान्त्रिक प्रभाव (Practical effects) व दृश्य प्रभाव (Visual effects / VFX)। यान्त्रिक प्रभाव शुटिङ याइगु थासय् हे याइ, गथे कि विष्फोट, नक्कली हि, मौसमया प्रभाव (वाः वा च्वापु), व मेकअप। दृश्य प्रभाव दयेकेधुंका (Post-production) या ईलय् कम्प्यूटरया (CGI) छ्यलाबुला यानाः दयेकी। स्पेशल इफेक्टया छ्यलाबुलां काल्पनिक हलिम, राक्षस, अन्तरिक्ष यान आदि असंभव दृश्यतयेत धाथें च्वंक क्यनेगु ज्या याइ। 'स्टार वार्स', 'जुर्रासिक पार्क', व 'अवतार' थेंज्याःगु संकिपात स्पेशल इफेक्टया क्रान्तिकारी छ्यलाया निंतिं नांजाः। थ्व प्रविधिया विकास लिपा सिनेमा निर्माणय् कल्पनाया सीमा तःधंगु दु। स्पेशल इफेक्टं दर्शकतयेत अद्भूत व रोमाञ्चक अनुभव प्रदान याइ। थौंकन्हे सिनेमा क्षेत्रय् डिजिटल प्रविधिया अप्वः छ्यलाबुला जुयाः स्पेशल इफेक्ट झन् परिष्कृत जूगु दु।