विवेक

विवेक (अङ्ग्रेजी: Conscience) धयागु मनूया दुनेया अज्याःगु क्षमता वा "सः" (Voice) खः, गुकिं वयात छु सही खः व छु गलत खः धयागु म्हसीकेत ग्वाहालि याइ। मनूनं छुं गलत ज्या याइबलय् वयात "आत्मग्लानी" (Guilt) वा पस्ताः जुइ, थ्व हे विवेकया ज्या खः। विवेकयात प्रायः "नैतिक कम्पास" (Moral compass) नाप तुलना याइ। धार्मिक दृष्टिकोणं, विवेकयात मनूया दुने च्वंगु "द्यःया सः" मानय् याइ। मनोविज्ञानय्, सिगमन्द फ्रायद (Sigmund Freud) नं विवेकयात "सुपर-इगो" (Superego) या भाग धकाः ब्याख्या यानादीगु दु। सुपर-इगो धयागु समाज व मां-अबुं स्यंगु नियमतय्गु आन्तरिक रुप खः। विवेकं मनूयात नियम पालना यायेत जक मखुसें सहानुभूति (Empathy) व इमानदारी (Integrity) तयेत नं प्रेरित याइ। गबलें गबलें "विवेकया स्वतन्त्रता" (Freedom of conscience) यात मानवाधिकारया रुपय् काइ, गन मनूयात थःगु विश्वासया विरुद्ध ज्या यायेत बाध्य याये दइ मखु। दसुया निंतिं, "कन्साइनसेस अब्जेक्तर" (Conscientious objector) व खः, सुं हतालय् वनेत थःगु विवेकया कारणं अस्वीकार याइ। विवेक न्ह्याबलें सही जुइ धयागु मदु; यदि मनूया शिक्षा वा वातावरण गलत दुसा वयागु विवेक नं भ्रमित जुइ फु।

खँग्वःया उत्पत्ति व छ्येलेज्या

उत्पत्ति व विकास

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल।

छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।

• दसु — आलोचनप्रतिक्रमणतदुभय विवेक व्युतसर्गत पश्छेदपरिहारोपस्थापनाः।
• दसु — वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः।
• दसु — कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः ६७।
• दसु — भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु ६९।
• दसु — स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः।

विकासक्रम

• धार्मिक युग: प्राचीन धर्मग्रन्थतय्सं विवेकयात "हृदयया साक्षी" (Witness of the heart) धकाः बर्णन याःगु दु। मध्यकालय् थुकियात ईश्वरीय ज्ञानया मिप्वाः (Spark) धकाः थुइकाः तल।
• दार्शनिक युग: १७गु शताब्दीइ जोन लक (John Locke) व रुसो (Rousseau) थें न्याःपिं विचारक तय्सं विवेकयात प्राकृतिक भावना (Natural feeling) या रुपय् काःगु खः।
• वैज्ञानिक युग: चार्ल्स दार्बिन (Charles Darwin) नं "द डिसेन्ट अफ म्यान" (The Descent of Man) य् तर्क बियादिल कि विवेक सामाजिक प्राणीतय्गु विकासक्रम (Evolution) पाखें वःगु खः, गुकिलिं समाज नापं जुयाः च्वनेत ग्वहालि याइ।

स्वयादिसँ

• चेतना
• नैतिकता