मित्रयु

मित्रयु वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

शास्त्रय् दसु

अष्टाध्यायी-गणपाठः यस्कादिभ्योगोत्रे (२.४.६३) यस्क। लभ्य। दुह्य। अयःस्थूण। तृणकर्ण। सदामत्त। कम्बलभार। बहिर्योग। कर्णाटक। पिण्डीजङ्घ। बकसक्थ। बस्ति। कुद्रि। अजबस्ति। मित्रयु। ततःपरेभ्योद्वादशभ्यइञ्। रक्षोमुख। जङ्घारथ। उत्कास। कटुकमन्थक। पुष्करसत्। विषपुट। उपरिमेखल। क्रोष्तुमान्। क्रोष्टुपाद। क्रोष्टुमाय। शीर्षमाय। पदक। वर्मक। भलन्दन। भडिल। भण्डिल। भदित। भण्डित। 29. गोपवनादिः नगोपवनादिभ्यः (२.४.६७)

अष्टाध्यायी हिन्दी व्याख्या सहितम् — सप्तमः अध्यायः [७|३|१] देविका-शिंशिपा-दित्यवाड्-दीर्घ-सत्र-श्रेयसामात् - तद्धितसंज्ञक ञित्, णित् तथा कित् प्रत्ययों के परे अङ्गसंज्ञक देविका, शिंशपा, दित्यवाह तथा श्रेयस् शब्दों के आदि अच् के स्थान में प्राप्त वृद्धि के बदले आकार आदेश। | देविका + अण् == दाविका + अण् == दाविकम्, शिंशपा + अण् == शांशपा + अण् == शांशपः। इसी प्रकार दात्यौहम्, दार्घसत्रम्, श्रायसम्। [७|३|२] केकय-मित्रयु-प्रलयानां-यादेरियः - तद्धितसंज्ञक ञित्, णित् तथा कित् प्रत्ययों के परे केकय, मित्त्रयु तथा प्रलय शब्दों यकारादि अंश के स्थान में ` इयऄ आदेश। | केकय + अण् == कैक + इय + अ == कैक् + इय + अ == कैकेयः, मित्रयु + अण् == मैत्र + इय + अ == मैत्र् + इय + अ == मैत्रेयः, प्रलय + अण् == प्राल + इय + अ == प्राल् + इय + अ == प्रालेयः। [७|३|३] न-य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वौ-तु ताभ्यामैच् - ञित्, णित् और कित् तद्धित प्रत्यय परे होने पर पदान्त यकार और वकार के पश्चात आदि-अच् को वृद्धि नही होती। | व्याकरण अ में यकार प…

काशिका — द्वितीयोऽध्यायः — चतुर्थः पादः </2-4-62> यस्कादिभ्यो गोत्रे ।। <2-4-63> ।।

      `बहुषु तेनैवास्त्रियाम् इति सर्वमनुवर्तते। `यस्क इत्येवमादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्त्तमानस्यास्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति, तेनैव चेद् गोत्रप्रत्ययेन कृतं बहुत्वं भवति। प्रत्ययविधेश्चान्यत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणमित्यनन्तरापत्येऽपि लुग्भवत्येव-यस्काः। लभ्याः। बहुष्वित्येव-यास्कः। तेनैवेत्येव--प्रिययास्काः। अस्त्रियामित्येव-यास्क्यः स्त्रियः। गोत्रे इति किम् ? यास्काश्छात्राः। यस्क। लभ्य। दुह्य। अयःस्थूण। तृणकर्ण। एते पञ्च शिवादिषु पठ्यन्ते। ततः परेभ्यः षड्भ्य इञ्। सदामत्त। कम्बलभार। बहिर्योग। कर्णाटक। पिण्डीजङ्घ। बकसक्थ। ततः परेभ्यश्चतुर्भ्यः गृष्ट्यादिभ्यश्च(4-1-136/1143) इति ढञ्। बस्ति। कुद्रि। अजबस्ति। मित्रयु। ततः परेभ्यो द्वादशभ्य इञ्। रक्षोमुख। जङ्घारथ। उत्कास। कटुकमन्थक। पुष्करसत्। विषपुट। उपरिमेखल। क्रोष्टुमान। क्रोष्टुपाद। क्रोष्टुमाय। शीर्षमाय। पुष्करसच्छब्दाद् बाह्वादिपाठादिञ्। खरपशब्दो नडादिषु पठ्यते, ततः फक्। पदक, वर…

काशिका — सप्तमोऽध्यायः — तृतीयः पादः

• वहीनरस्येद्वचनं कर्तव्यम् * (म.भा.3-317)। वृद्धिविषयेऽचामादेरचः स्थाने वहीनरस्य इकारादेशो भवति । वहीनरस्यापत्यं वैहीनरिः । केचित्तु विहीनरस्यैव वैहीनरिमिच्छन्ति ।।

</7-3-1> केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ।। <7-3-2> ।। केकय, मित्रयु, प्रलय---इत्येतेषां यकारादेः `इय---इत्ययमादेशो भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । केकयस्यापत्यं कैकेयः । जनपदशब्दात्क्षत्त्रियादञ्‌(4-1-168/1186) इत्यञ्प्रत्ययः । मित्रयुभावेन श्लाघते मैत्रेयिकया श्लाघते । गोत्रचरणाच्छ्‌लाघात्याकारतदवेतेषु(5-1-134/1799) इति वुञ्‌ । लौकिकं हि तत्र गोत्रं गृह्यते । लोके च ऋषिशब्दः `गोत्रम् इत्यभिधीयते ।