पाश्चात्य दर्शन

Ionia

Bust of Socrates, Roman copy after a Greek original from the 4th century BCE

Aristotle

एरिस्टोटल प्राचीन दर्शनया छम्ह मू व्यक्तित्व ख व वय्‌कलं मेताफिजिक्स, तर्क, नैतिकता, राजनीति व प्राकृतिक विज्ञान नापंया छगू ब्यापक चिन्तन प्रणालीया विकास यानादिल।

पाश्चात्य दर्शन धागु पाश्चात्य देशय् दयाच्वंगु दर्शन ख। पश्चिमी दर्शनया उत्पत्ति प्राचीन ग्रीसय् ईसापूर्व ६गु शताब्दीइ सुकरातपूर्वया दार्शनिकत नापं जुल। इमिसं समग्र ब्रम्हाण्डया तर्कसंगत व्याख्या यायेगु कुतः यात । इमिगु लिउनेया दर्शनयात सुकरात (४६९–३९९ ईसापूर्व), प्लेटो (४२७–३४७ ईसापूर्व), व एरिस्टोटल (३८४–३२२ ईसापूर्व) नं आकार बियादिल। इमिसं दर्शनया विषययात चकंकाः मनूतय्सं गथे यानाः व्यवहार यायेमाः, ज्ञानय् गथे यानाः थ्यंकेगु, व यथार्थ व मनया प्रकृति छु खः धइगु न्ह्यसःत तक विस्तार यात । प्राचीन कालया लिपांगु भागय् दार्शनिक आन्दोलनया उदय जुल, दसु- एपिकुरियनवाद, स्टोइसिजम, सन्देहवाद, व नवप्लेटोवाद । मध्यकाल ५गु शताब्दी ई.संस न्ह्यथन। थ्व कालया केन्द्रविन्दु धार्मिक विषयय् जुल व यक्व चिन्तकतेसं प्राचीन दर्शन छ्यला क्रिश्चियन सिद्धान्तयात व्याख्या व अझ विस्तृत यात।

पूनर्जागरण काल १४गू शताब्दीइ शुरु जुल व थ्व कालय् प्राचीन दर्शन प्रति, विशेष कथं प्लेतोवाद, प्रति यक्व आकर्षण व झुकाव खनेदत। मानवता नं दर्शन नाप थ्व इलय् स्वानावल। आधुनिक काल १७गू शताब्दीइ शुरु जुल। थ्व कालखण्डया छगू मू च्युता गथे दर्शन व वैज्ञानिक ज्ञान दयेकेछिं धैगु जुल। थ्व इलय् कारण व अनुभवयात अप्व महत्त्व बियातल। थ्व झ्वलय् यक्व न्हूगु खँ पिहांवल गुकिया लिधंसाय् आत्मज्ञानया युगय् पुरातनवादी नेतृत्त्वयात चुनौति बीगु ज्या जुल। १९गू शताब्दीइ दर्शनशास्त्रयात थुइकेत थीथी व्यवस्था दयेकेगु कुतः जुल। दसु जर्मन आदर्शवाद व मार्क्सवाद। २०गू शताब्दीया प्रभावशाली विकासय् तर्कया उदय व छ्यला, भाषाया भूमिका व व्यवहारिकताय् जोड, व मू दर्शनशास्त्रया थीथी ज्याझ्वः दसु फेनोमेमोलोजि phenomenology, एक्सिस्तेन्सियलिजम existentialism, व पोस्त-स्त्रक्चरलिजम post-structuralism दुथ्याः। २०गू शताब्दीइ अकादेमिक फिलोसोफिया तच्वःगु विकास खनेदत व थुकिया लिच्वः कथं दर्शनय् अकेदेमिक च्वसु पिथना व अकादमिक संस्थाय् फिलोसोफर बाय् दार्शनिकतेगु उपस्थिति अप्वया वल। नापं, मिसा दार्शनिकतेगु ल्या नं अप्वया वल, यद्यपि मिसा दार्शनिकतेगु ल्या अनुपातिक रुपय् म्हो हे तिनि।

कालखण्ड

प्राचीन ग्रीक

प्राचीन ग्रीक दर्शन (Ancient Greek philosophy) थ्यं-मथ्यं ६गू सदी ईसा पूर्वय् (6th century BCE) प्राचीन ग्रीसय् सुरु जूगु दार्शनिक चेतनाया झ्वः खः। थ्व दर्शनं पश्चिमी हलिमया विचाः, विज्ञान, व दर्शनशास्त्रयात पलिस्था यात। ग्रीक दार्शनिकतय्सं हलिम, अस्तित्व, ज्ञान, मान्यता (values), तर्क, व मानव मति (mind) या आधारभूत न्ह्यसःतय्त म्हसीकेगु कुतः यात। इमिगु थ्व कुतः तसकं जटिल जूसां, थुकिलिं लिपाया युरोपेली दर्शनय् व हलिं दर्शनय् तःधंगु प्रभाव लाकल। प्राचीन ग्रीक दर्शनं पश्चिमी सभ्यताया जग दयेकल। थुकिया प्रभाव आधुनिक विज्ञान, राजनीति (लोकतन्त्र), कानुन, व मानवाधिकारय् तकं खनेदु। क्रिस्चियन व इस्लामिक दर्शनय् नं प्लेटो व अरस्तुया तःधंगु प्रभाव दु।

प्राचीन ग्रीक दर्शनयात मू कथं स्वंगू खण्डय् बायेछिं:

सुकरात न्ह्यःया दर्शन (Pre-Socratic Philosophy)

सुकरात (Socrates) स्वया न्ह्यःया दार्शनिकतय्सं विशेष यानाः प्रकृति, ब्रह्माण्डया उत्पत्ति, व भौतिक हलिमया आधारभूत तत्त्वत मालेगु ज्या यात। इमिसं परम्परागत बाखं (mythology) यात त्वताः तर्क (reason) या आधारय् हलिम थुइकेगु कुतः यात।

थेल्स (Thales): वय्कलं हलिमया आधारभूत तत्त्व लः खः धकाः विश्वास यानादिल।

पाइथागोरस (Pythagoras): वय्कलं ब्रह्माण्डयात ल्याः (number) वा गणितीय सिद्धान्तं थुइकेछिं धकाः धयादिल।

हेराक्लिटस (Heraclitus): वय्कलं "हिलासु" (change) हे हलिमया शाश्वत नियम खः धकाः स्यनादिल।

शास्त्रीय ग्रीक दर्शन (Classical Greek Philosophy)

थ्व युग प्राचीन ग्रीक दर्शनया स्वर्ण युग खः, गुगु विशेष यानाः एथेन्सय् (Athens) केन्द्रित खः। थ्व इलय् स्वम्ह महान दार्शनिकत वल:

सुकरात (Socrates): वय्कलं दर्शनयात प्रकृतिं मानव जीवन, नीतिशास्त्र (ethics), व ज्ञानमीमांसाम्हय् हिलादिल। वय्कःया "सोक्रेटिक विधि" (Socratic method) न्ह्यसः न्यनेगु व तर्क यायेगु छगू बांलाःगु विधि खः।

प्लेटो (Plato): सुकरातया शिष्य प्लेटों "एकेडेमी" (Academy) या पलिस्था यानादिल। वय्कःया "फर्मया सिद्धान्त" (Theory of Forms) कथं, भौतिक हलिम छगू नक्कल जक खः, व सत्य हलिम विचाःया हलिम खः।

अरस्तु (Aristotle): प्लेटोया शिष्य अरस्तु नं तर्कशास्त्र (logic), जीवविज्ञान, नीतिशास्त्र, व राजनीतिइ तःधंगु योगदान बियादिल। वय्कलं भौतिक हलिमयात अवलोकन (empirical observation) यानाः सीकेगु कुतः यानादिल।

हेलेनिस्टिक दर्शन

अलेक्जेन्डर (Alexander the Great) या मृत्यु लिपा व रोमन साम्राज्यया उदय न्ह्यःया ईयात हेलेनिस्टिक युग धाइ। थ्व इलय् मनूतय्गु व्यक्तिगत शान्ति व सुख मालेगु कुतः जुल:

स्टोइसिज्म (Stoicism): थुकिलिं आत्म-नियन्त्रण व प्रकृतिया नियम कथं म्वायेगु स्यनी।

एपिक्युरेनिज्म (Epicureanism): थुकिलिं मानसिक शान्ति, साधारण जीवन, व न्ह्यइपुसा (entertainment) य् सन्तुष्टि मालेगु स्यनी।

स्केप्टिसिज्म (Skepticism): थुकिलिं छुं नं खँय् पूर्ण सत्य दु धइगु खँय् शंका याइ।

मध्यकालीन

पाश्चात्य मध्यकालीन दर्शन (Medieval philosophy) धइगु ५गू सदीइ पश्चिमी रोमन साम्राज्यया पतन निसें १५गू सदीया पुनर्जागरण (Renaissance) तकया इलय् युरोप व मध्यपूर्वय् विकास जूगु दर्शनशास्त्र खः। थ्व इलय् दर्शन व धर्मशास्त्र (theology) या दथुइ तसकं गहन स्वापू खनेदत। मध्यकालीन दार्शनिकतय्सं ग्रीक दर्शनया तर्क (reason) यात थःथःगु धार्मिक विश्वास (faith) लिसे स्वायेगु कुतः यात। थ्व छगू तसकं जटिल व महत्त्वपूर्ण दार्शनिक युग खः। यद्यपि लिपाया इलय् मध्यकालीन दर्शनयात "अन्धकार युग" (Dark Ages) या दर्शन धकाः आलोचना जुल, तर थ्व इलय् हे आधुनिक विश्वविद्यालयतय्गु पलिस्था जूगु खः। थ्व इया तार्किक विश्लेषण व विज्ञानया विकासं हे लिपा वनाः आधुनिक विज्ञान व दर्शनया जग दयेकल।

मध्यकालीन दर्शनयात मू कथं स्वंगू धार्मिक परम्पराय् बायेछिं:

• क्रिस्चियन दर्शन: पश्चिमी युरोपय् क्रिस्चियन धर्मया प्रभावं दर्शनशास्त्रयात न्हूगु दिशा बिल। न्हापांगु इलय् सेन्ट अगस्टिन (St. Augustine) नं प्लेटोया दर्शनयात क्रिस्चियन विचाः लिसे ल्वाकाछ्यानादिल। लिपाया इलय्, थोमस एक्विनास (Thomas Aquinas) नांजाम्ह दार्शनिक खः। वय्कलं अरस्तु (Aristotle) या तर्कशास्त्र व विज्ञानयात क्रिस्चियन धर्मशास्त्र लिसे सन्तुलनय् हयेगु ज्या यानादिल।
• इस्लामिक दर्शन: मध्य युगय् इस्लामिक हलिमय् विज्ञान व दर्शनया तःधंगु विकास जुल। अल-फराबी, इब्न सिना (Avicenna), व इब्न रुश्द (Averroes) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं प्राचीन ग्रीक दर्शनयात अरबी भाषाय् अनुवाद यानाः उकियात हानं म्वाय्कल। इमिसं विज्ञान, चिकित्सा, व तर्कशास्त्रय् तःधंगु योगदान बियादिल, गुकिलिं लिपा युरोपेली पुनर्जागरणय् तःधंगु ग्वाहालि यात।
• यहूदी दर्शन: यहूदी दार्शनिकतय्सं नं थ्व इलय् तःधंगु योगदान बिल। मैमोनिडेस (Maimonides) दकलय् नांजाम्ह यहूदी दार्शनिक खः, गुम्हेस्यां तर्क व यहूदी कानुन (Torah) या दथुइ सामञ्जस्यता हयेगु कुतः यानादिल।

थ्व कालया मू विशेषता व दार्शनिक क्रान्ति थथे दु:

• स्कोलस्टिसिज्म (Scholasticism): मध्यकालीन विश्वविद्यालयतय्सं विकास याःगु दर्शन व धर्मशास्त्रया अध्ययन विधियात स्कोलस्टिसिज्म धाइ। थ्व विधिइ न्ह्यसः न्यनेगु, तर्क यायेगु, व थीथी विचाःतय्गु दथुइ समाधान मालेगु ज्या जुइ। थ्व तसकं व्यवस्थित व तार्किक विधि खः।
• विश्वास व तर्क (Faith and Reason): थ्व युगया दकलय् तःधंगु न्ह्यसः धइगु: 'मनूया ज्ञान भगवानया पाखें वइगु विश्वास (faith) खः ला, कि मनूं थःगु तर्क (reason) छ्यलाः सीकीगु खः?' खः। एक्विनास थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं थुपिं निगुलिं सत्य मालेगु लँपु खः व छगुलिं मेगुयात अःपुक थुइकेत ग्वाहालि याइ धकाः स्यनादिल।
• युनिभर्सल्सया समस्या (Problem of Universals): थ्व इलय् 'युनिभर्सल्स' (Universals - सामान्य खँग्वःत दसु: 'मनू', 'ह्याउँगु') या यथार्थ दु कि मदु धइगु खँय् तःधंगु बहस जुल। थ्व बहसय् यथार्थवाद (Realism) व नामवाद (Nominalism) दथुइ ल्वापु खनेदत।

पुनर्जागरण

पुनर्जागरण दर्शन (Renaissance philosophy) धइगु १४गू सदी निसें १६गू सदी तक युरोपय् विकास जूगु दार्शनिक विचाः खः। थ्व युग मध्यकालीन दर्शन व आधुनिक दर्शनया दथुया तां (bridge) खः। थ्व इलय् युरोपय्, विशेष यानाः इटालीइ, प्राचीन ग्रीक व रोमन ज्ञानया पुनरुत्थान जुल। मध्य युगया धार्मिक व धर्मशास्त्रीय खँ त्वताः, पुनर्जागरणया दार्शनिकतय्सं मनूया क्षमता, स्वतन्त्रता, व थ्व हे हलिमय् मनूया जीवनयात अप्वः महत्त्व बिल।

पुनर्जागरणया अन्त्य पाखे, दर्शन व विज्ञानया दथुइ न्हूगु स्वापू खनेदत। ब्रह्माण्डयात स्वयेगु दृष्टिकोणय् हिलासु वल। निकोलस कोपर्निकस (Nicolaus Copernicus) व ग्यालिलियो ग्यालिली (Galileo Galilei) थें न्याःपिं वैज्ञानिकतय्सं सूर्द्यः ब्रह्माण्डया केन्द्रय् दु धकाः धाल, गुकिलिं पुलांगु दार्शनिक व धार्मिक मान्यतायात तःधंगु धक्का बिल। थुकिलिं हे लिपा १७गू सदीया वैज्ञानिक क्रान्ति (Scientific Revolution) या लँपु चायेकल।

पुनर्जागरण दर्शनं युरोपया चिन्तन शैलीयात पूर्ण रुपं हिलाबिल। थुकिलिं मध्यकालीन अन्धविश्वासयात चिइका तर्क, मानव केन्द्रित विचाः, व वैज्ञानिक पद्धतियात न्ह्यःने हल।

थ्व कालया मू विशेषता व आन्दोलन थथे दु:

• मानववाद (Humanism): पुनर्जागरण दर्शनया दकलय् तःधंगु आन्दोलन मानववाद खः। थुकिलिं मनूयात ब्रह्माण्डया केन्द्रय् तल। मध्यकालीन दर्शनं मनूयात पापी व द्यःया अधीनय् च्वनीम्ह धकाः स्यनीगु खःसा, मानववादं मनूया तर्क (reason), सिर्जनात्मक क्षमता, व स्वतन्त्रतायात हनेगु ज्या यात। थुकिलिं मनूतय्त थःगु जीवन बांलाकेत व समाजय् बांलागु ज्या यायेत प्रेरित यात।
• प्राचीन ग्रन्थया पुनरुत्थान: थ्व इलय् विद्वानतय्सं प्राचीन ग्रीक व ल्याटिन च्वसुत मालेगु व अनुवाद यायेगु ज्या यात। मध्य युगय् थ्यंबिले प्राचीन दर्शनय् अरस्तु (Aristotle) या जक एकाटि दुगु खः, तर पुनर्जागरणय् प्लेटो (Plato) या विचाःत हानं लोकंह्वात। फ्लोरेन्सय् "नियोप्लाटोनिज्म" (Neoplatonism) या तःधंगु विकास जुल।
• राजनीतिक दर्शन: राजनीतिइ नं न्हूगु विचाःत वल। राजनीतियात धर्म व नैतिकतां बायाः यथार्थवादी कथं स्वयेगु चलन सुरु जुल। राज्य संचालन, कानुन, व शक्तियात व्यावहारिक रुपं विश्लेषण यायेगु ज्या थ्व हे इलय् जूगु खः।

थ्व कालया छुं मू दार्शनिकत थथे दु:

• पेट्रार्क (Petrarch): वय्कःयात "मानववादया अबु" (Father of Humanism) धाइ। वय्कलं प्राचीन ग्रीक व रोमन साहित्य ब्वनेगुयात तसकं महत्त्व बियादिल।
• निकोलो म्याकियाभेली (Niccolò Machiavelli): वय्कःया सफू "द प्रिन्स" (The Prince) राजनीतिक दर्शनया छगू नांजाःगु सफू खः। वय्कलं राजनीतिइ शासकं शक्तिया निंतिं छु नं यायेमाः धकाः यथार्थवादी विचाः तयादिल।
• जियोभानी पिको डेला मिरान्डोला (Giovanni Pico della Mirandola): वय्कःया च्वसु "ओरेसन अन द डिग्निटी अफ म्यान" (Oration on the Dignity of Man) यात पुनर्जागरणया मेनिफेस्टो धकाः नं म्हसीकिगु या। थुकिलिं मनूया स्वतन्त्र इच्छा (free will) यात तःधंगु थाय् बिल।
• डेसिडेरियस इरास्मस (Desiderius Erasmus): वय्कः छम्ह क्रिस्चियन मानववादी खः। वय्कलं क्याथोलिक चर्चया विसंगति व कुरीतिइ ध्याचू (satire) च्वयादिल व धर्मयात सरल दयेकेमाः धकाः स्यनादिल।

आधुनिक

आधुनिक दर्शन (Modern philosophy) धइगु पश्चिमी दर्शनया छगू युग खः, गुगु १७गू सदीया सुरुइ निसें २०गू सदीया सुरु तक दयाच्वन। थ्व युगय् मध्यकालीन दर्शनया धार्मिक व धर्मशास्त्रीय खँ त्वताः, मानव तर्क (reason), अनुभव (experience), व विज्ञानयात तःधंगु महत्त्व बिल। थुकिलिं प्राचीन व मध्यकालीन मान्यतायात न्ह्यसः थनाः ज्ञानया न्हूगु लँपु चायेकल। आधुनिक दर्शनया पलिस्था रेने डेस्कार्टेस (René Descartes) पाखें जूगु धकाः हनिगु याः।

थ्व युगया दर्शनं थौंकन्हय् या विज्ञान, राजनीति, व कानुनया जग दयेकाबिउगु दु। लोकतन्त्र, मानव अधिकार, व व्यक्तिगत स्वतन्त्रता थें न्याःगु विचाःत थ्व हे युगया उपज खः।

प्रारम्भिक आधुनिक दर्शन

१७गू व १८गू सदीया दर्शनयात निगू मू विचारधाराय् (schools of thought) बायेछिं:

• तर्कवाद वा बुद्धिवाद (Rationalism): थ्व विचाः कथं ज्ञानया मू स्रोत मानव तर्क व बुद्धि खः। इन्द्रियपाखें वइगु ज्ञान न्ह्याबिलें पाय्छि मजुइगुलिं तर्कपाखें जक सत्य सीकेफइ धइगु थ्व विचाःया मान्यता खः। थुकिया मू दार्शनिकत रेने डेस्कार्टेस, बारुख स्पिनोजा (Baruch Spinoza), व गोटफ्रिड लाइब्निज (Gottfried Leibniz) खः। डेस्कार्टेसया धापू "जिं विचाः याये, उकिं जि दु" (I think, therefore I am) थ्व युगया दकलय् नांजाःगु धापू खः।

• अनुभववाद (Empiricism): थ्व विचाः कथं ज्ञानया मू स्रोत मानवया इन्द्रिय अनुभव (sensory experience) खः। जोन लक (John Locke), जर्ज बर्कले (George Berkeley), व डेभिड ह्युम (David Hume) थुकिया मू दार्शनिकत खः। जोन लकं मनूया मति (mind) जन्मया इलय् छगू खाली भ्वँ (blank slate वा Tabula rasa) थें जुइ, व फुक्कं ज्ञान अनुभवं जक वइ धकाः धयादिल।

१८गू सदीया अन्त्य पाखे, इमानुएल कान्ट (Immanuel Kant) नं बुद्धिवाद व अनुभववाद निगुलिं विचाःयात स्वानाः छगू न्हूगु दर्शन न्ह्यब्वल। वय्कलं ज्ञान सीकेत अनुभव व मति निगुलिं माः धकाः स्यनादिल। वय्कःया विचाःतय्सं "प्रबोधन बाय् ज्ञानोदय" (Enlightenment) यात तःधंगु लिच्वः लाकल। थ्व इलय् मानव अधिकार, स्वतन्त्रता, व विज्ञानया तःधंगु विकास जुल।

लिपाया आधुनिक दर्शन

१९गू सदीइ दर्शनशास्त्रय् यक्व न्हूगु आन्दोलनत वल, गुकिलिं झीगु समाज व राज्य प्रणालीयात थुइकेत ग्वाहालि यात।

• जर्मन आदर्शवाद (German Idealism): कान्टया विचाःयात लिपा जर्ज विल्हेल्म फ्रेडरिक हेगेल (G.W.F. Hegel) नं परिमार्जन यानादिल। हेगेलया द्वन्द्वात्मक (dialectical) पद्धतिया तःधंगु प्रभाव खनेदत, गुकिलिं इतिहास व समाज गथे विकास जुइ धइगु खँ थुइकी।
• उपयोगितावाद व मार्क्सवाद (Utilitarianism and Marxism): जेरेमी बेन्थम (Jeremy Bentham) व जोन स्टुअर्ट मिल (John Stuart Mill) नं "उपयोगितावाद" या सिद्धान्त न्ह्यब्वल, गुकिलिं दकलय् अप्वः मनूतय्गु दकलय् अप्वः सुख (greatest happiness for the greatest number) यात जोड बिल। थ्व हे इलय् कार्ल मार्क्स (Karl Marx) व फ्रेडरिक एंगेल्स (Friedrich Engels) नं मार्क्सवादया पलिस्था यानादिल, गुकिलिं पुँजीवादी समाजया आलोचना यात व वर्ग संघर्षया खँ ल्हात।
• अस्तित्त्ववाद व शून्यवाद (Existentialism and Nihilism): १९गू सदीया अन्त्य पाखे सोरेन किर्केगार्ड (Søren Kierkegaard) व फ्रेडरिक निट्से (Friedrich Nietzsche) नं अस्तित्त्ववादया जग तःगु खः। निट्सेया "द्यः मदु" (God is dead) धइगु धापू व किर्केगार्डया व्यक्तिगत स्वतन्त्रताया विचाः आधुनिक हलिमया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण जुल।

समकालीन

समकालीन दर्शन (Contemporary philosophy) धइगु पश्चिमी दर्शनया छगू युग खः, गुगु १९गू सदीया अन्त्य निसें २०गू सदीया सुरु जुयाः थौंकन्हय् तक दयाच्वंगु दु। आधुनिक दर्शनया धुंका वःगु थ्व युगय् दर्शनशास्त्र छगू व्यावसायिक (professional) व विश्वविद्यालयय् ब्वनीगु प्राज्ञिक विषय जूगु खः। थ्व इलय् पश्चिमी दर्शनशास्त्र मू कथं निगू तःधंगु कचाय् बायावन: "विश्लेषणात्मक दर्शन" (Analytic philosophy) व "महाद्वीपीय दर्शन" (Continental philosophy)।

थ्व कालया मू परम्परा व वैचारिक क्रान्तित थथे दु

• विश्लेषणात्मक दर्शन (Analytic Philosophy): थ्व परम्परा विशेष यानाः बेलायत, अमेरिका व अष्ट्रेलियाय् लोकंह्वात। थुकिलिं तर्कशास्त्र (logic), भाषाया स्पष्ट विश्लेषण, व विज्ञानयात तःधंगु महत्त्व बी। बर्ट्रान्ड रसेल (Bertrand Russell), लुडविग विट्गेन्स्टाइन (Ludwig Wittgenstein), व जी.ई. मूर (G.E. Moore) थ्व विचाःया पलिस्था याइपिं मू दार्शनिकत खः। इमिगु मू उद्देश्य जटिल दार्शनिक न्ह्यसःतय्त भाषा व तर्कया माध्यमं अःपुक थुइकेगु व समाधान यायेगु खः। विट्गेन्स्टाइनं धाःगु दु कि यक्व दार्शनिक समस्यात भाषाया मखुगु छ्यलां (misuse of language) यानाः ब्वलनीगु खः।

• महाद्वीपीय दर्शन (Continental Philosophy): थ्व परम्परा युरोपया महाद्वीप (विशेष यानाः जर्मनी व फ्रान्स) य् विकास जूगु खः। थुकिलिं मानव अनुभव, इतिहास, समाज, व जीवनया अर्थ मालेगु खँय् बः बी। विश्लेषणात्मक दर्शन थें थ्व विज्ञान व तर्कय् जक सीमित मदु। थुकिया दुने थीथी आन्दोलनत ला:
  • फेनोमेनोलोजी (Phenomenology): एडमन्ड हुसर्ल (Edmund Husserl) व मार्टिन हाइडेगर (Martin Heidegger) थुकिया मू दार्शनिक खः। थुकिलिं मनूया चेतना (consciousness) व व्यक्तिगत अनुभवयात यथार्थवादी कथं सीकेगु ज्या याइ।
  • अस्तित्त्ववाद (Existentialism): जिन-पल सार्त्र (Jean-Paul Sartre), अल्बर्ट कामु (Albert Camus), व सिमोन डी बोभोयर (Simone de Beauvoir) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं मनूया स्वतन्त्रता व थःगु जीवनया अर्थ थम्हं हे मालेमाः धकाः स्यनादिल।
  • उत्तर-संरचनावाद (Post-structuralism): मिशेल फुको (Michel Foucault) व ज्याक डेरिडा (Jacques Derrida) थें न्याःपिं विद्वानतय्सं भाषा, शक्ति (power), व समाजया अन्तरनिहित संरचनायात चुनौती बिल। इमिसं छुं नं ज्ञान पूर्ण व निरपेक्ष मजुइगु खँ न्ह्यब्वल।

• व्यावहारिकतावाद (Pragmatism): थ्व अमेरिकाय् विकास जूगु छगू तःधंगु दार्शनिक आन्दोलन खः। चार्ल्स स्यान्डर्स पियर्स (Charles Sanders Peirce), विलियम जेम्स (William James), व जोन डेवी (John Dewey) थुकिया मू दार्शनिकत खः। थ्व विचाः कथं, छुं नं सिद्धान्त वा विचाःया सत्यता उकिया व्यावहारिक लिच्वः (practical consequences) व समाजया निंतिं उपयोगीताय् निर्भर जुइ।

थौंकन्हय् दर्शनशास्त्र अमूर्त सिद्धान्तय् जक सीमित मदु, थ्व व्यावहारिक जीवनय् व आधुनिक समस्यातय्सं नं स्वानाच्वंगु दु, गुकिया छुं दसु थथे दु:

• नीतिशास्त्र व राजनीति: जोन रल्स (John Rawls) या न्यायया सिद्धान्त (Theory of Justice) व पिटर सिंगर (Peter Singer) या व्यावहारिक नीतिशास्त्रं (practical ethics) कानुन, राजनीति व पशु अधिकारय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।
• मिसावादी दर्शन (Feminist Philosophy): मिसा व मिजं दथुया समान अधिकार, पितृसत्तात्मक समाजया संरचना, व लैंगिक भूमिकाय् दार्शनिक बहस जुइगु ख्यः।
• विज्ञान व प्रविधिया दर्शन: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence), बायोएथिक्स (Bioethics), व जलवायु परिवर्तन थें न्याःगु २१गू सदीया आधुनिक समस्यातय्गु दार्शनिक विश्लेषण व नैतिक मापदण्ड तय यायेगु ज्या थौंकन्हय् या मू दार्शनिक अनुसन्धान खः।

स्वयादिसँ

1. प्राचीन पाश्चात्य दर्शन

• सुकरात
• अरस्तु
• प्लेटो

1. आधुनिक पाश्चात्य दर्शन

• देकार्त
• स्पिनोजा
• केन्ट
• ह्यूम

समकालीन पाश्चात्य दर्शन

• सार्त्र
• ए जे एयर
• विट्गेंस्टाइन

स्वयादिसँ

• दर्शन