नालन्दा
नालन्दा प्राचीन मगध राज्यय् लाःगु छगू नांजाःगु उच्च शिक्षा केन्द्र व बौद्ध विहार खः। थ्व थाय् आःया भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् ला। ईसा ५गु शताब्दी निसें ईसा १२गु शताब्दी तक थ्व विश्वविद्यालयं उच्च शिक्षाया क्षेत्रय् तःधंगु योगदान बियाच्वन। गुप्त साम्राज्यया शासनकालय् जुजु कुमारगुप्त प्रथमं थ्व विश्वविद्यालयया पलिस्था यानादीगु खः। थ्व विश्वविद्यालयय् अध्ययन यायेत हलिंया थीथी देशं छात्रत वइगु खः। थन मुख्य रूपं बौद्ध दर्शन, न्याय, व्याकरण, चिकित्सा, व खगोल शास्त्रया विषयय् उच्च शिक्षा बीगु या। थ्व विश्वविद्यालयय् द्वलँद्वः छात्रत व प्रध्यापकत छथासँ च्वनाः अध्ययन-अध्यापन याइगु खः। नालन्दा विश्वविद्यालयय् तःधंगु सफूधुकू (पुस्तकालय) दुगु खः गुकियात 'धर्मगञ्ज' धाइगु खः। ह्वेन सांग व इत्सिङ थेंज्याःपिं प्रसिद्ध चिनियाँ यात्रिप्रपिं थन वयाः दँयँदँ तक अध्ययन यानादीगु खः। नागार्जुन, धर्मकीर्ति, व शान्तरक्षित थेंज्याःपिं प्रसिद्ध बौद्ध विद्वानतयेसं थन हे अध्यापन यानादिल। थ्व विश्वविद्यालयय् भिक्षुतयेगु च्वनिगु व अध्ययनया लागिं तःधंगु संरचनात दयेकातःगु खः। १२गु शताब्दीया अन्त्यय् बख्तियार खिलजीया आक्रमणया कारणं थ्व नांजाःगु विश्वविद्यालय ध्वस्त जुल। थ्व आक्रमणय् नालन्दाया तःधंगु पुस्तकालय यक्व ला तक च्यानाच्वन। सन् २०१६ य् युनेस्कों नालन्दा महाविहारया पुरातात्विक स्थलयात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात। आःया ईलय् नालन्दा पुरातात्विक अध्ययन व पर्यटनया छगू महत्वपूर्ण केन्द्र खः। भारत सरकारं थन हे नापं न्हुगु नालन्दा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया पलिस्था याःगु दु।
नांछुना व भौगोलिक थाय्बाय्
[सम्पादन]नालन्दा नांया उत्पत्ति सम्बन्धय् प्राचीन ग्रन्थ व चिनियाँ यात्रुतयेगु यात्रा वृत्तान्तय् थीथी ऐतिहासिक कथानकत खनेदु। प्रसिद्ध चिनियाँ बौद्ध भिक्षु व विद्वान ह्वेनसाङ (Xuanzang) या कथं 'नालन्दा' खँग्वः निगू संस्कृत शब्द 'नालम्' (पलेस्वाँ वा ज्ञानया प्रतीक) व 'दा' (बीगु वा प्रदान यायेगु) स्वानाः दयेकातःगु खः। थुकिया अर्थ 'अविराम ज्ञान प्रदान याइगु थाय्' जुइ। मेम्ह चिनियाँ यात्रु इत्सिङ (Yijing) या अनुसार थ्व थासय् च्वंगु छगू विशाल पुखुलि 'नालन्द' नामं प्रख्यात नागराज च्वनिगु याः, गुकिया नामं थ्व थाय्या नां नालन्दा जुल। भौगोलिक रूपं प्राचीन नालन्दा महाविहार मगध क्षेत्रया राजगृह (आःया राजगीर) नगर स्वया १५ किलोमीटर ति उत्तर-पश्चिमय् व पटना (प्राचीन पाटलिपुत्र) स्वया ९० किलोमीटर ति दक्षिण-पूर्वय् अवस्थित जुयाच्वंगु दु। थ्व थाय् प्राचीन काल निसें हे व्यापारिक, धार्मिक व सांस्कृतिक लँपुया मुख्य केन्द्र जुयाच्वंगु खः। भगवान बुद्ध व भगवान महावीर निम्हं थःगु जीवनकालय् नालन्दा बिज्याःगु व थन वर्षावास यानादीगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय् खनेदु। थ्व भौगोलिक स्थितिया कारणं नालन्दा धार्मिक केन्द्र जक मखुसे अन्तर्राष्ट्रिय विचाःत कायेबिये याइगु महान केन्द्र नं खतः। थुकिया अवशेषत वर्तमान भारतया बिहार राज्यया नालन्दा जिल्लाय् अवस्थित बडगाँव गांया नापं लुयावःगु दु। थ्व प्राचीन भौगोलिक वातावरणं विश्वविद्यालययात प्राकृतिक सुरक्षा, शान्त वातावरण व समृद्ध कृषि क्षेत्रया आधार प्रदान याःगु खः।
इतिहास व विकास
[सम्पादन]नालन्दाया इतिहास भगवान बुद्ध व भगवान महावीरया ई (ईसा पूर्व ६ गु शताब्दी) निसें सुरु जुसां छगू संगठित विश्वविद्यालयया रूपय् थुकिया विकास ईसा ५ गु शताब्दीइ जुल। पालि साहित्य अनुसार भगवान बुद्धया मू मुख्य श्रावक सारिपुत्तया जन्म व परिनिर्वाण नालन्दा नापं च्वंगु 'नालक' गामय् जूगु खः। ईसा ३ गु शताब्दीइ सम्राट अशोकं सारिपुत्तया लुमन्तिइ थन छगू स्तूप व विहार दयेकादीगु खः, गुकिं नालन्दाया प्राथमिक धार्मिक आधार दयेकल। छगू तःधंगु अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयया रूपय् नालन्दाया वास्तविक पलिस्था गुप्त वंशया सम्राट कुमारगुप्त प्रथम (४१५-४५५ ईस्वी) या शासनकालय् जुल। कुमारगुप्त लिपा बुद्धगुप्त, तथागतगुप्त, व बालादित्य थेंज्याःपिं गुप्त शासकतय्सं थन न्हु-न्हुगु विहारत दयेकाः थुकिया विस्तार यानादिल। ६ गु शताब्दीइ हुण आक्रमणकारी मिहिरकुलं थुकियात छुं भचा क्षति याःसां गुप्त शासकतय्सं थुकिया पुनःनिर्माण याकादिल। ७ गु शताब्दीइ कन्नौजया महान सम्राट हर्षवर्धनया शासनकालय् नालन्दा थःगु ज्ञानया सर्वोच्च शिखरय् थ्यन। हर्षवर्धनं नालन्दा महाविहारयात १०० स्वया अप्व गाम्य् काइगु राजस्व दान बियाः थुकिया आर्थिक सुरक्षा सुदृढ यानादिल। लिपा ८ गु निसें १२ गु शताब्दी तक बंगाल व बिहारय् शासन याःपिं पाल वंशया शासकतय्सं (दसु: धर्मपाल, देवपाल) नालन्दायात राज्यया मुख्य संरक्षण प्रदान यानादिल। पाल शासकतयेगु कालय् नालन्दा महाविहारं विक्रमशिला व ओदन्तपुरी थेंज्याःगु मेमेगु बौद्ध महाविहारत नाप जीवन्त बौद्धिक स्वापू तय यानातःगु खः। थ्व ईलय् नालन्दा तन्त्रयान व वज्रयान बौद्ध दर्शनया नं मू केन्द्र जुयाः पिहाँ वल।
वास्तुकला व योजना
[सम्पादन]नालन्दा महाविहारया वास्तुकला व क्याम्पस योजना प्राचीन ग्रिड प्रणाली (grid system) व अत्यन्त वैज्ञानिक वास्तुकलाय् आधारित जुयाच्वंगु खः। पुरातात्विक उत्खनन निसें लुयावःगु अवशेषतय्सं क्यनि कि नालन्दा महाविहार १,६०० फीट य् ७०० फीट स्वया नं तःधंगु क्षेत्रय् दयाच्वंगु खः। सम्पूर्ण क्षेत्रयात छगू तःधँगु व सुरक्षात्मक अङ्गलं प्यखेंर भुनाः तल, गुकिलि दुहांवनेत छगू हे मू ध्वाखा दुगु खः। नालन्दाया दुने दक्षिण निसें उत्तर पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु विशाल विहारत व उकिया पूर्व पाखे झ्वलाक्क दयेकातःगु देगः व स्तूपत अवस्थित दुगु खः।
नालन्दाय् मुक्कं ११ गू तःधंगु व यक्व जाः दूगु विहारत लुयावःगु दु, गुगु दक्व च्वय्या भागय् च्वंगु देगः नाप समानान्तर रूपं अवस्थित दु। प्रत्येक विहारया दथुइ छगू तःधँगु चुकः दुगु खः, गुकिया प्यखेँ छात्रत च्वनेगु व अध्ययन यायेगु क्वथा (cells) दयेकातःगु दु। दक्वं विहारय् ल व्यवस्थापनया निंतिं दुने हे तुं व लः पिहाँ वनेगु धः (drainage system) या अद्भूत व्यवस्था दुगु खः। भवनत दयेकेत अपाः (bricks) व लोंह आपालं छ्यलातःगु खनेदु। देगः दथुइ 'देगः ३' (Temple 3) दकलय् विशाल व भव्य स्तूप आकारया देगः खः, गुगु ७क तक पुनःनिर्माण जुयाः तःधँगु जुयावःगु खः। थ्व लागा दुने सभा भवन, भोजन कक्ष, व ध्यान यायेगु गुफा (caves) नं अत्यन्त व्यवस्थित रूपं निर्माण यानातःगु दु। नालन्दाया थ्व स्थापत्य शैलीं लिपा दक्षिण-पूर्व एशिया व सँदेय्या बौद्ध विहार वास्तुकलाय् तःधँगु प्रभाव लाकल।
धर्मगञ्ज (तःधंगु सफूधुकू)
[सम्पादन]नालन्दा विश्वविद्यालयया दकलय् प्रसिद्ध, तःधंगु व अद्भुत ब्वः थुकिया सफूधुकू खः, गुकियात 'धर्मगञ्ज' धकाः म्हसीकातःगु दु। थ्व सफूधुकू भारतया जक मखुसे तत्कालीन सम्पूर्ण हलिंया दकलय् तःधँगु ज्ञान भण्डारय् छगू खः। धर्मगञ्ज सफूधुकू नापं स्वंगू मू तःधंगु व यक्व जाः दूगु छेँंत थथे दयाच्वंगु खः:
- रत्नसागर: थ्व ९ तजाःगु तःधँगु भवन खः, गुकिलि दकलय् दुर्लभ, पवित्र व गम्भीर ग्रन्थत सुरक्षित तयातःगु दतः।
- रत्नदधि: थन द्वलंद्व शास्त्र, तार्किक ग्रन्थ व विज्ञान सम्बन्धी हस्तलिखित ग्रन्थत मुंकातःगु जुयाच्वन।
- रत्नरञ्जक: थन मुख्य रूपं कला, साहित्य व व्यावहारिक विज्ञान सम्बन्धी ग्रन्थत तयातःगु दतः।
धर्मगञ्ज सफूधुकूलि मुक्कं भूर्जपत्र, ताडपत्र व सुवर्ण पत्रय् संस्कृत, पालि व मेमेगु भासय् च्वयातःगु लखौं-लखः हस्तलिखित ग्रन्थत सुरक्षित दुगु खः। थन बुद्ध धर्मया त्रिपिटक, महायान सूत्रत, तन्त्र ग्रन्थत नापं सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, शब्दविद्या, चिकित्सा, खगोल विज्ञान, व गणित विषयया दुर्लभ ग्रन्थत मुंकातःगु जुल। विदेशी छात्रत व विद्वानत नालन्दाय् वइगु मुख्य आकर्षण थ्व हे पुस्तकालयय् च्वंगु ग्रन्थतयेगु प्रतिलिपि दयेकेगु व थःगु देशय् यंकेगु खः। चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङं थन निसें ६५७पू मू संस्कृत ग्रन्थत सलः व उँटय् तयाः चीनय् यंकूगु खः। थ्व सफूधुकूया बिनाशं मानव सभ्यतायात छगू अपूरणीय क्षति यात।
शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया
[सम्पादन]नालन्दा विश्वविद्यालयया शिक्षा प्रणाली व प्रवेश प्रक्रिया अत्यन्त कठिन, व्यवस्थित व उच्च स्तरीय जुयाच्वंगु खः। नालन्दा छगू केन्द्रीकृत व आवासीय विश्वविद्यालय जूगुलिं थन च्वंपिं सकल छात्रतय्त विश्वविद्यालय परिसर दुने हे च्वनेगु व अध्ययन यायेगु अनिवार्य व्यवस्था दुगु खः। थन प्रवेश कायेत छात्र २० दँ जुयेमाःगु नियम दुगु खः। नालन्दाय् प्रवेश कायेगु प्रक्रिया अत्यन्त कठिन जुयाच्वंगु खः, गुकिया निंतिं द्वारय् च्वंम्ह विद्वान गुम्हेसित 'द्वारपण्डित' (Gatekeeper Scholar) धाइगु खः, वयात कठिन मौखिक परीक्षा (oral test) बीमाःगु जुइगु खः।
द्वारपण्डितं छात्रया बौद्धिक क्षमता, तर्कशक्ति व पूर्व ज्ञानया कठिन परीक्षा काइगु खः। ह्वेनसाङया विवरण अनुसार प्रवेश परीक्षा थुलिमछि कठिन जुइगु खः कि प्रवेश कायेत वइपिं १० म्ह छात्रत मध्ये केवल २ वा ३ म्ह छात्रतय्सं जक प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण यायेफइगु खः। प्रवेश कायेधुंकाः छात्रतय्सं कठोर अनुशासित जीवन यापना यायेमाःगु जुइ। विश्वविद्यालयय् नियमित रूपं शास्त्रार्थ (debates), तर्क, व व्याख्यानत जुइगु याः। थनया शिक्षा प्रणालीइ ग्रन्थ ब्वनेगु जक मखुसे तर्कशास्त्र (Logic) व हेतुविद्या (Epistemology) या माध्यमं विषययात दार्शनिक रूपं सिद्ध यायेमाःगु जुइ।
विश्वविद्यालयया कुलपतिया रूपय् दकलय् श्रेष्ठ व प्रकाण्ड विद्वानयात चयन यायेगु या। छात्रतय्त भोजन, आवास, वस्त्र व चिकित्सा सेवा निशुल्क रूपं बिइगु याः, गुकिया खर्च जुजुपिन्सं दान बियातःगु गांतयेगु राजस्व निसें पुलेगु या। थन अध्ययनया ई अवधि सामान्यतया ३ दँ निसें ८ दँ तक जुइगु खः। नालन्दा निसें डिग्री वा उपाधि प्राप्त यायेगु अत्यन्त प्रतिष्ठा व सम्मानया खँ जुइगु जुयाच्वन। थन निष्कासित जुइगु वा अनुशासनहीनताया घटना अत्यन्त दुर्लभ जुइगु जुयाच्वन।
पाठ्यक्रम व अध्ययनया विषयत
[सम्पादन]नालन्दा विश्वविद्यालयय् अध्ययन जुइगु पाठ्यक्रम अत्यन्त व्यापक, बहुविषयक (multidisciplinary) व गम्भीर जुयाच्वंगु खः। यद्यपि नालन्दा मुख्य रूपं महायान बौद्ध दर्शनया केन्द्र खः, तर थन बुद्ध धर्म स्वया अतिरिक्त गैर-बौद्ध (ब्राह्मण व वैदिक) दर्शन व व्यावहारिक विज्ञानतयेगु नं गम्भीर अध्ययन जुइगु खः। थनया पाठ्यक्रमयात मू रूपं न्यागू विद्या (पञ्चविद्या) य् ब्वथलातःगु दु।
- शब्दविद्या (Grammatical Science): संस्कृत भाषा, व्याकरण, पाणिनीय अष्टाध्यायी, व निरुक्तया गम्भीर अध्ययन।
- हेतुविद्या (Logic/Epistemology): तर्कशास्त्र, बौद्ध न्याय, अले दिक्नाग व धर्मकीर्तिया प्रमाणशास्त्रया गहन चिन्तन।
- अध्यात्मविद्या (Philosophy/Theology): महायान बौद्ध दर्शन (शून्यवाद, योगाचार), त्रिपिटक, अष्टदश निकाय, अले वेद, उपनिषद, सांख्य, योग, न्याय व वैशेषिक दर्शन।
- चिकित्साविद्या: शल्यचिकित्सा, जडीबुटी विज्ञान, नाडी शास्त्र, व अष्टाङ्ग हृदय थेंज्याःगु आयुर्वेद ग्रन्थतयेगु व्यावहारिक अध्यापन।
- शिल्पस्थानविद्या (Arts & Crafts): वास्तुकला, मूर्तिकला, धातुशोधन (metallurgy), चित्रकला, व खगोल विज्ञान (Astronomy) नापं गणित।
थुकिया अतिरिक्त ज्योतिषशास्त्र, भूगर्भशास्त्र, व संगीतया नं अध्यापन जुइगु याः। नालन्दाया पाठ्यक्रमया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया चकं व समावेशी दृष्टिकोण खः, गन थीथी दार्शनिक विचारतयेगु तुलनात्मक अध्ययन यानाः छात्रतय्त निष्पक्ष निष्कर्षय् थ्यंकेत प्रोत्साहन बीगु या। थ्व पाठ्यक्रमं छात्रतय्त सफूया ज्ञान जक मबीसे समाज व जीवनय् सफल जुयेत पूर्ण बौद्धिक व व्यावहारिक दक्षता प्रदान याइगु खः।
नांजाःपिं विद्वानत
[सम्पादन]नालन्दा विश्वविद्यालय नाप प्राचीन एशियाया दकलय् महान विद्वानत, दार्शनिक व विचारकतयेगु नां स्वानाच्वंगु दु। थ्व विश्वविद्यालयया कुलपति व आचार्यत थःथःगु क्षेत्रय् प्रकाण्ड विद्वान जुयादीगु खः। थनया छुं नांजाःपिं विद्वानत थथे दु:
- शीलभद्र: नालन्दाया दकलय् प्रसिद्ध कुलपति, गुम्हेस्यां चिनियाँ यात्रु ह्वेनसाङयात योगाचार दर्शन व संस्कृतया गम्भीर शिक्षा प्रदान यानादिल।
- नागार्जुन: बौद्ध दर्शनया माध्यमिक वा शून्यवाद कचाया पलिस्था यानादीम्ह महान दार्शनिक।
- आर्यदेव: नागार्जुनया मुख्य शिष्य व प्रसिद्ध बौद्ध दार्शनिक, गुम्हेस्यां शून्यवादयात अझ सुदृढ यानादिल।
- असङ्ग व वसुबन्धु: योगाचार वा विज्ञानवाद कचायाअ पलिस्था यानादीपिं निम्ह दाजुकिजा, गुपिन्सं नालन्दाय् यक्व दँ तक अध्यापन यानादिल।
- दिक्नाग व धर्मकीर्ति: भारतीय तर्कशास्त्र व प्रमाणशास्त्रया पिताया कथं हनातःपिं महान विचारकत, गुपिन्सं नालन्दाया तर्कशास्त्रयात सर्वोच्च उँचाई तक थ्यंकादिल।
- शान्तरक्षित व पद्मसम्भव: ८ गु शताब्दीइ नालन्दा निसें सँदेसय् थ्यंपिं महान विद्वानत, गुपिन्सं तिब्बतय् बौद्ध धर्मया पलिस्था यानादिल व साम्ये गुम्बा दयेकादिल।
- चिनियाँ यात्रुत: ह्वेनसाङ (Xuanzang) व इत्सिङ (Yijing), गुपिन्सं नालन्दाय् च्वनाः यक्व दँ तक अध्ययन यानादिल व थःगु ग्रन्थय् नालन्दाया विस्तृत विवरण च्वयादिल।
थ्व महान आचार्यतयेगु योगदानं नालन्दायात सम्पूर्ण हलिमय् ज्ञानया केन्द्रया रूपय् स्थापित यात।
स्वयादिसँ
[सम्पादन] |
विकिमिडिया मंका य् थ्व विषय नाप स्वापु दुगु मिडिया दु: Nalanda |