दर्शक

दर्शक पौराणिक आधारे मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

शास्त्रय् दसु

अनुक्रमणिका

• प्राड्विवाक,2/8/5/2/1,पुं/
• अक्षदर्शक,2/8/5/2/2,पुं/
• प्रतीहार,2/8/6/1/1,पुं/

अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् २ — अध्यायः ५ तत्-जात-करण-अधिष्ठितः पुराणं नवं च रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वा प्रतिगृह्णीयात् ।। ०२.५.०८ ।।

तत्र रत्न-उपधावुत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च सार-उपधौ मध्यमः । फल्गु-कुप्य-उपधौ तत् च तावत् च दण्डः   ।। ०२.५.०९  ।।

रूप-दर्शक-विशुद्धं हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात्  ।। ०२.५.१०  ।।

अशुद्धं छेदयेत्  ।। ०२.५.११  ।।

आहर्तुः पूर्वः साहस-दण्डः   ।। ०२.५.१२  ।।

अर्थशास्त्रम् — अधिकरणम् २ — अध्यायः ९ यश्चास्य पर-विषये संचारं कुर्यात्तं अनुप्रविश्य मन्त्रं विद्यात् ।। ०२.९.२६ ।।

सुविदिते शत्रु-शासन-अपदेशेनएनं घातयेत्  ।। ०२.९.२७  ।।

तस्मादस्याध्यक्षाः संख्यायक-लेखक-रूप-दर्शक-नीवी-ग्राहक-उत्तर-अध्यक्ष-सखाः कर्मणि कुर्युः   ।। ०२.९.२८  ।।

उत्तर-अध्यक्षा हस्ति-अश्व-रथ-आरोहाः   ।। ०२.९.२९  ।।

तेषां अन्तेवासिनः शिल्प-शौच-युक्ताः संख्यायक-आदीनां अपसर्पाः   ।। ०२.९.३०  ।।

ऋग्वेदभाष्यम् प्रथममण्डले 41-50 सूक्तानि पि॒ता कुट॑स्य चर्ष॒णिः॥4॥ ह॒विषा॑। जा॒रः। अ॒पाम्। पिप॑र्ति। पपु॑रिः। न॒रा॒। पि॒ता। कुट॑स्य। च॒र्ष॒णिः॥4॥ पदार्थः—(हविषा) दानाऽऽदानेन (जारः) विभागकर्त्तादित्यः (अपाम्) जलानाम् (पिपर्त्ति) प्रपिपूर्त्ति (पपुरिः) प्रपूरको विद्वान् (नरा) नेतारावध्यापकोपदेशकौ। अत्र सुपां सुलुग्॰ इत्याकारादेशः। (पिता) पालयिता (कुटस्य) कुटिलस्य मार्गस्य सकाशात् (चर्षणिः) दर्शको मनुष्यः। चर्षणिरिति पदनामसु पठितम्। (निघं॰4.2) इमं मन्त्रं यास्कमुनिरेवं समाचष्टे। हविषापां जरयिता पिपर्ति पपुरिरिति पृणातिनिगमौ वा प्रीणातिनिगमौ वा। पिता कृतस्य कर्मणश्चायितादित्यः। (निरु॰5.24)॥4॥ अन्वयः—हे नरा! युवां यथा जारः पपुरिश्च कुटस्य पिता चर्षणिरादित्यो हविषाधिविष्टप्यपां योगेन पिपर्त्ति तथा प्रजाः पालयताम्॥4॥ भावार्थः—मनुष्यो यथा सूर्य्यो वर्षादिद्वारा प्राण्यप्राणिनः पुष्णाति तथा सर्वान् पुष्येत्॥4॥