एन्टार्टिका

A speculative representation of Antarctica labelled as 'Terra Australis Incognita' on Jan Janssonius

Eastern Antarctica

एन्टार्टिका

एन्टार्टिका पृथ्वीया दक्षिणी गोलार्धय् दूगु च्वापुं भुनातःगु छगू महादेश ख। एन्टार्टिका पृथ्वीया दकलय् दक्षिणी महादेश ख, गुगु भौगोलिक रूपं दक्षिण ध्रुवय् ला। थ्व महादेश क्षेत्रफलया ल्याखं अष्ट्रेलिया व युरोप स्वया तःधं, गुकिलिं थ्व हलिमया न्यागूगु तःधंगु महादेश ख । थ्व महादेशया कुल क्षेत्रफल करिब १ कोटी ४० लखः वर्ग किलोमिटर दु। एन्टार्टिकाया करिब ९८ प्रतिशत भूभाग च्वापुं (ice) भुनातःगु दु, गुकिया औसत जाः १.९ किलोमिटर (१.२ माइल) दु। थ्व महादेश हलिमया दकलय् चिकूगु, दकलय् सुक्खा, व दकलय् तच्वकं फय् वइगु थाय् ख। थुकियात छगू 'ध्रुवीय मरुभूमि' (polar desert) या रूपय् काइ। एन्टार्टिकाय् स्थायी रूपं मनूतय्गु बसोबास मदु, तर वैज्ञानिक अनुसन्धानया नितिं थी-थी देय्या केन्द्रत दयेकातःगु दु। थ्व महादेशया लुइका १८२० सालय् जक रूसी, ब्रिटिश व अमेरिकी अन्वेषकतय्सं याःगु ख । थ्व महादेशया शासन 'एन्टार्टिका सन्धि प्रणाली' अन्तर्गत सञ्चालन जुइ, गुकिलिं सैन्य गतिविधि व खानी उत्खननय् प्रतिबन्ध तःगु दु। जलवायु परिवर्तनया कारणं थनया च्वापु नायाः वनाच्वंगु दु, गुगु हलिमया समुद्र स्तर वृद्धिया छगू मुख्य कारण जुयाच्वंगु दु। एन्टार्टिका हलिमया दकलय् शान्त व प्राकृतिक रूपं शुद्ध थाय्‌त मध्ये छगू ख। थ्व महादेश वैज्ञानिकतय्या नितिं पृथ्वीया इतिहास व ब्रह्माण्ड स्यनेगु छगू तःधंगु प्रयोगशाला ख।

भूगोल

एन्टार्टिका दक्षिण ध्रुवया जःखः लाःगु छगू विशाल भूभाग ख। थ्व महादेशयात 'ट्रान्सएन्टार्टिक पर्वत' (Transantarctic Mountains) नं निगु भागय् बायातःगु दु: पूर्व एन्टार्टिका व पश्चिम एन्टार्टिका। पूर्व एन्टार्टिका पश्चिमया तुलनाय् तःधं व थनया च्वापुया तह तसकं स्थिर जु। पश्चिम एन्टार्टिका धाःसा भौगोलिक रूपं अस्थिर दु व थनया च्वापु समुद्रया लः नाप प्रत्यक्ष स्वापू दु। थ्व महादेशया दकलय् तःधंगु च्वका 'माउन्ट भिन्सन' (Vinson Massif) ख, गुकिया जाः ४,८९२ मिटर दु । एन्टार्टिकाय् 'माउन्ट एरेबस' (Mount Erebus) नांया छगू सक्रिय ज्वालामुखी नं दु। थनया समुद्रय् 'आइस शेल्फ' (Ice Shelf) त दु, गुपिं समुद्रय् लालकयाच्वंगु विशाल च्वापुया संरचनात ख। 'रोस आइस शेल्फ' (Ross Ice Shelf) हलिमया दकलय् तःधंगु आइस शेल्फ ख। एन्टार्टिकाया तटिय क्षेत्रय् यक्व टापूत दु, गन जीवजन्तुतय्या उपस्थिति खनेदु। थ्व महादेशय् च्वापुया क्वे यक्व लःया पुखूत (subglacial lakes) नं दु, गुइ 'भोस्तोक पुखू' (Lake Vostok) दकलय् तःधं। थ्व पुखू करिब ४ किलोमिटर बरफया क्वे ला। थनया भूगोल पृथ्वीया मेमेगु थाय् स्वया पूर्ण रूपं पा।

भौगोलिक विवरण धलः

एन्टार्टिकाया मुख्य तथ्याङ्क

विशेषता	विवरण
कुल क्षेत्रफल	१,४२,००,००० वर्ग किलोमिटर
दकलय् तःधंगु च्वका	माउन्ट भिन्सन (४,८९२ मिटर)
औसत च्वापुया जाः	१,९०० मिटर
दकलय् तःधंगु आइस शेल्फ	रोस आइस शेल्फ
सक्रिय ज्वालामुखी	माउन्ट एरेबस

जलवायु

एन्टार्टिका पृथ्वीया दकलय् चिकूगु थाय् ख, गन सन् १९८३य् भोस्तोक स्टेशनय् −८९.२ °C तापमान रेकर्ड याःगु ख । थनया जलवायु अत्यन्त सुक्खा दु, अले थन तसकं म्हो जक वा वइ। थ्व कारणं थुकियात 'मरुभूमि' धाइ, गन वा वइगु दर वार्षिक १०० मिलिमिटर स्वया नं म्हो दु। थन तसकं तच्वकं फय् वइ, गुकियात 'काटाबेटिक' (Katabatic) फय् धाइ। थ्व फय्‌या गति घौछिइ ३०० किलोमिटर तक थ्यने फु। एन्टार्टिकाय् ६ ला पूर्ण रूपं निभाः दइ (तच्वःगु गर्मी ई) व ६ महिना पूर्ण रूपं ख्युंसे च्वनि (तच्वःगु चिक्कु ई)। ताहाला ईलय् तटीय क्षेत्रय् तापमान शून्य डिग्री सेल्सियस स्वया अप्व जुइ फु। आन्तरिक क्षेत्रय् धाःसा न्ह्याबिलें नं तापमान च्वापुइगु फुति स्वया क्वे हे दयाच्वनी। थनया जलवायुं हलिमया समुद्रया लःया प्रवाह व वायुमण्डलयात नियन्त्रण याइ। ओजोन तहया प्वाः (Ozone Hole) दकलय् न्हापां एन्टार्टिकाया हे च्वय् खनेदत्त। आःया ईलय् जलवायु परिवर्तनं यानाः एन्टार्टिकाया तापमान मेमेगु थाय् स्वया तीव्र रूपं तच्वयाच्वंगु दु।

जीवजन्तु व वनस्पति

एन्टार्टिकाया कठोर जलवायुया कारणं थन वनस्पति व जीवजन्तुतय्या ल्याः तसकं म्हो दु। थन गुं/सिनागः(forest) वा घाँय् ख्यःत मदु। केबल 'मोस' (moss), 'लाइकेन' (lichen) व छुं प्रकारया फंगस (fungi) जक थन बुइ । एन्टार्टिकाया लः धाःसा जैविक विविधतां जाः। थन 'क्रिल' (Krill) धइगु छगू चिधंगु समुद्री जीव दइ, गुगु एन्टार्टिकाया नसाः झ्वःया आधार ख। एन्टार्टिकाया मू जीव 'पेन्गुइन' (Penguin) ख। थन एम्परर पेन्गुइन, एडेली पेन्गुइन, व जेन्टु पेन्गुइन थें जाःगु यक्व प्रजातित दइ। समुद्रय् थी-थी प्रकारया सिल (Seal) व व्हेल (Whale) त दु। 'ब्लु व्हेल' (Blue Whale) हलिमया दकलय् तःधंगु जीव ख, गुगु एन्टार्टिकाया समुद्रय् दइ। थन धु्रवीय भालु (Polar Bear) धाःसा मदु; भालु केबल उत्तर ध्रुवय् (Arctic) जक दइ। एन्टार्टिकाया झंग मध्ये 'अल्बाट्रोस' (Albatross) व 'पेट्रेल' (Petrel) नांजाः। थनया सकल जीवतय्सं थःत ख्वांगुलिं पनेत ब्लबर (blubber) वा पा(feathers) विकास यानातःगु दु।

किपा

• 
• 
• 
• 
• 

स्वयादिसँ

• महादेश