अष्टाध्यायी
| अष्टाध्यायी | |
|---|---|
 ग्रन्थ लिपिइ थ्व सफूया ल्हातं च्वयातःगु सफू | |
| च्वमि | पाणिनी |
| भाय् | संस्कृत |
| विषय | भाय्लचं, भाषा |
| पिथना तिथि | c. 600–400 BCE |
अष्टाध्यायी महर्षि पाणिनिं च्वयादीगु पुलां संस्कृत भाय्लचंया छगू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण व युगान्तकारी ग्रन्थ खः। थ्व ग्रन्थयात संसारया दकलय् न्हापांगु संरचनात्मक व औपचारिक भाषाविज्ञानया ग्रन्थत मध्ये छगू ख। अष्टाध्यायी संस्कृत भाषाया पद, वाक्य, धातु, व प्रत्ययया निर्माण नियमतय्त वैज्ञानिक व गणितात्मक ढंगं व्याख्या याइगु ग्रन्थ खः।
| विषय | लिखँ |
|---|---|
| ग्रन्थया नामं | अष्टाध्यायी |
| च्वमि | महर्षि पाणिनि |
| रचना काल | ईसा पूर्व ५ गु निसें ४ गु शताब्दी ति |
| भाषा | संस्कृत (लौकिक व वैदिक) |
| अध्याय ल्याः | ८ अध्याय |
| पाद ल्याः | ३२ पाद (प्रत्येक अध्यायय् ४ पाद) |
| सूत्र ल्याः | ३,९९६ सूत्रत |
| मू सहायक ग्रन्थत | शिवसूत्र, धातुपाठ, गणपाठ, लिङ्गानुशासन |
| त्रिमुनि परम्परा | पाणिनि (सूत्रकार), कात्यायन (वार्तिककार), पतञ्जलि (भाष्यकार) |
| मू प्रसिद्ध टीका | काशिकावृत्ति, महाभाष्य, सिद्धान्तकौमुदी |
| आधुनिक महत्त्व | कम्प्युटेशनल लिङ्ग्विस्टिक्स, भाषाविज्ञान, गणितीय एल्गोरिदम |
ग्रन्थया संरचना व ब्वथला
[सम्पादन]अष्टाध्यायीया संरचना अत्यन्त व्यवस्थित, क्रमिक व तार्किक आधारय् दु। थ्व ग्रन्थय् च्यागू अध्याय दु व प्रत्येक अध्याययात प्यंगू-प्यंगू पादय् बायातःगु दु। थ्व कथं मुक्कं ग्रन्थय् ३२ पाद दु। ग्रन्थय् संकलित सूत्रतयेगु ल्याः पाणिनीय परम्परा अनुसार लगभग ३,९९६ दु। पाणिनीय व्याकरणया थ्व मू ग्रन्थ स्वया अतिरिक्त मेगु प्यंगू सहायक ग्रन्थत दु, गुकियात 'पञ्चाङ्ग व्याकरण' धाइ। थ्व प्यंगू सहायक ग्रन्थत शिवसूत्र (अक्षरसमाम्नाय), धातुपाठ, गणपाठ, व लिङ्गानुशासन खः। शिवसूत्रय् संस्कृत भाषाया सकल वर्णतय्त १४ गू सूत्रय् संगठित यानातःगु दु, गुकिया आधारय् 'प्रत्याहार' (संक्षिप्त वर्ण समूह) दयेकेगु या। धातुपाठय् संस्कृत भाषाया मुक्कं धातु (verbs) तयेगु धलः दु, गुकिं क्रिया रूप दयेकेत ग्वहाली याइ। गणपाठय् समान व्याकरणिक नियम लागू जुइगु खँग्वःतयेगु पुचः मुंकातःगु दु। लिङ्गानुशासनय् शब्दतयेगु लिङ्ग (gender) निर्धारण यायेगु नियमत दु। अष्टाध्यायीया सूत्रतय्त ६ गू मुख्य प्रकारय् विभाजित यानातःगु दु: संज्ञा, परिभाषा, विधि, नियम, अतिदेश, व अधिकार। संज्ञा सूत्रं व्याकरणिक पारिभाषिक शब्दतयेगु अर्थ स्पष्ट याइ। परिभाषा सूत्रं सूत्रतयेगु प्रयोग यायेगु नियम व प्राथमिकता निर्धारण याइ। विधि सूत्रं मुख्य रूपं शब्द सिद्धिया प्रक्रिया वा नियम दयेकी। नियम सूत्रं अनिश्चितता दुगु थासय् छगू स्पष्ट नियम लागू याइ। अतिदेश सूत्रं छगू धर्मयात मेगु धर्मय् आरोपित याइ। अधिकार सूत्रं लिपाया सूत्रतय्सं गुगु सीमा तक ज्या याइ धइगु खँ निश्चित याइ।
| अध्याय | मुख्य विषयवस्तु | पाद ल्याः | मू विशेषता व अधिकार |
|---|---|---|---|
| प्रथम अध्याय | संज्ञा, परिभाषा, कारक नियम | ४ पाद | व्याकरणया पारिभाषिक शब्द, विप्रतिषेध नियम, कारक |
| द्वितीय अध्याय | समास, कारक विभक्ति, लुक्-लोप | ४ पाद | सामर्थ्य सिद्धान्त, विभक्ति विधान, समास भेद |
| तृतीय अध्याय | कृदन्त प्रत्यय (कृत्-प्रत्यय) | ४ पाद | धातु निसें शब्द दयेकेगु, सन्, णिच्, लकार अर्थ |
| चतुर्थ अध्याय | स्त्रीप्रत्यय, तद्धित प्रत्यय (भाग १) | ४ पाद | स्त्रीलिङ्ग रूप, अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय |
| पञ्चम अध्याय | तद्धित प्रत्यय (भाग २) | ४ पाद | मतुप्, स्वार्थिक प्रत्यय, विविध तद्धित नियम |
| षष्ठ अध्याय | स्वर, द्वित्व, सम्प्रसारण, अङ्ग कार्य | ४ पाद | उदात्त-अनुदात्त स्वर, पूर्व रूप, गुण-वृद्धि |
| सप्तम अध्याय | अङ्ग-कार्य, इट्-आगम, वृद्धि | ४ पाद | अङ्गस्य अधिकार, इट्/नुम् आगम, वर्ण परिवर्तन |
| अष्टम अध्याय | सन्धि, नत्व, षत्व, त्रिपादी | ४ पाद | पूर्वत्रासिद्धम् नियम, असिद्धत्व, वाक्य सन्धि |
प्रथम अध्याय: संज्ञा व परिभाषा
[सम्पादन]अष्टाध्यायीया न्हापांगु अध्याय (प्रथम अध्याय) सकल पाणिनीय व्याकरणया आधारस्तम्भ खः। थ्व अध्यायय् पाणिनीय व्याकरणय् छ्यलीगु मू पारिभाषिक खँग्वःतयेगु परिभाषा (संज्ञा) व सूत्रतयेगु छ्यलीगु नियम (परिभाषा) तय यानातःगु दु। प्रथम अध्यायय् मुक्कं प्यंगू पाद दु व थुकिइ व्याकरणिक प्रक्रियातयेगु प्राथमिक जग तयातःगु दु।
प्रथम अध्यायया प्रथम पादय् मुख्य रूपं 'वृद्धि', 'गुण', 'संयोग', व 'अनुनासिक' थेंज्याःगु पारिभाषिक संज्ञा सूत्रत समाविष्ट दु। थुकिइ सूत्रतयेसं गुगु वर्ण वा पदयात गुगु संज्ञा बीगु धइगु खँ स्पष्ट याइ। द्वितीय पादय् आत्मनेपद व परस्मैपद क्रियातयेगु प्रयोग नियम व धातु सम्बन्धी संज्ञा सूत्रतय्गु चर्चा यानातःगु दु। तृतीय पादय् धातुनाप स्वापू दुगु 'अङ्गाधिकार' व 'लकार' (tenses and moods) या मू सिद्धान्ततयेगु व्याख्या दु। चतुर्थ पादय् 'कारक'या अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त सुरु जुइ। थन कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, व अधिकरण कारकतयेगु स्पष्ट संज्ञा निर्धारण यानातःगु दु।
प्रथम अध्यायया मू विशेषता थ्व खः कि थुकिलि 'अष्टाध्यायी' या सकल लिपाया अध्यायय् छ्यलीगु 'भाषा नियमावली' तयार यानातःगु दु। थ्व अध्यायया ज्ञान मदेक लिपाया अध्यायया सूत्रतय्त थुइकेगु व छ्य्लेगु ज्या मुक्कं असम्भव जुइ। थ्व अध्यायय् पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं वर्ण समूहयात संक्षिप्त यायेगु कला क्यनादीगु दु। थन संकलित परिभाषा सूत्रतय्सं निगू नियम दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइबलय् गुगु नियम लागू जुइ धइगु निर्णय यायेत ग्वहाली याइ। थुकियात 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' नियम धाइ, गुकिया उल्लेख थ्व हे अध्यायय् दु। थ्व प्रकारं न्हापांगु अध्यायं व्याकरण शास्त्रयात छगू स्पष्ट दार्शनिक व तार्किक आधार प्रदान याइ।
द्वितीय अध्याय: समास व कारक विभक्ति
[सम्पादन]द्वितीय अध्याय अष्टाध्यायीया दकलय् व्यवहारिक व महत्त्वपूर्ण भागत मध्ये छगू खः। थ्व अध्यायय् मू रूपं समास (compound words), कारक विभक्ति (case endings), व लुक्-लुप् (elision) सम्बन्धी नियमत समाविष्ट जुयाच्वंगु दु। थ्व अध्यायय् नं प्यंगू पाद दु।
प्रथम पादय् समासया मू अवधारणा व 'सामर्थ्य' (semantic compatibility) या सिद्धान्त व्याख्या यानातःगु दु। पाणिनि अनुसार निगू वा निगू स्वया अप्व पद स्वानाः छगू न्हुगु पद दयेकेत पदतयेगु दथुइ अर्थगत सामर्थ्य जुयेमा। थ्व पादय् अव्ययीभाव समास व तत्पुरुष समासया प्राथमिक नियमत बियातःगु दु। द्वितीय पादय् तत्पुरुष समासया ल्यंगु भाग, द्विगु समास, कर्मधारय समास, बहुव्रीहि समास, व द्वन्द्व समासया विस्तृत सूत्रत बियातःगु दु। थन गुगु समासय् गुगु पद मू जुइ (पूर्वपद वा उत्तरपद) धइगु खँ स्पष्ट यानातःगु दु।
तृतीय पादय् 'कारक विभक्ति' सम्बन्धी सूत्रत मुंकातःगु दु। प्रथमा विभक्ति निसें सप्तमी विभक्ति तक गुगु कारकय् गुगु विभक्ति लागू जुइ धइगु वैज्ञानिक नियम थन च्वयातःगु दु। दसुया निंतिं, अपादान कारकय् पञ्चमी विभक्ति व सम्प्रदान कारकय् चतुर्थी विभक्ति प्रयोग जुइगु नियम थ्व हे पादय् दु। चतुर्थ पादय् समासय् जुइगु स्वर परिवर्तन, सुप् प्रत्ययया लोप (elision), व समासान्त प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व अध्यायं संस्कृत भासाय् जटिल व सामासिक पदतयेगु रचना यायेत सुदृढ मार्गदर्शन प्रदान याइ।
तृतीय अध्याय: कृदन्त प्रत्यय (कृत् प्रत्यय)
[सम्पादन]तृतीय अध्याय अष्टाध्यायीया प्रत्यय प्रकरण (suffixation) या मू प्रवेशद्वार खः। थ्व अध्याय निसें न्यागूगु अध्याय तक मुक्कं प्रत्ययतयेगु अधिकारया नियमत दयेकातःगु दु ('प्रत्ययः' व 'परश्च')। तृतीय अध्यायय् मू रूपं 'कृत् प्रत्यय' (verbal suffixes) तयेगु गम्भीर चिन्तन दु। कृत् प्रत्यय धइगु धातु (verb roots) या लिउने स्वाइगु प्रत्यय खः, गुकिं न्हुगु संज्ञा, विशेषण वा क्रियापद दयेकेगु या।
थ्व अध्यायया प्रथम पादय् 'सन्' (desiderative), 'यङ्' (frequentative), व 'णिच्' (causative) थेंज्याःगु धातु-प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। थ्व प्रत्ययतय्सं मूल धातुयात न्हुगु अर्थय् रूपान्तरित याइ। द्वितीय पादय् वर्तमान, भूत, व भविष्यत् कालया प्रत्ययत (दसु: शतृ, शानच्, क्त, क्तवतु) सम्बन्धी सूत्रत दु। थन धातु निसें कृदन्त शब्दत दयेकेगु विस्तृत प्रक्रिया बियातःगु दु।
तृतीय पादय् संज्ञा व भाववाचक शब्दत दयेकेत प्रयोग जुइगु कृत् प्रत्ययत (दसु: घञ्, ल्युट्, अच्) समाविष्ट दु। चतुर्थ पादय् तुमुन्, क्त्वा, ल्यप् थेंज्याःगु अव्यय कृदन्त प्रत्ययत व लकारतयेगु अर्थय् जुइगु प्रत्ययतयेगु विस्तृत व्याख्या यानातःगु दु। तृतीय अध्यायया अध्ययनं संस्कृत धातु निसें द्वलंद्व न्हुगु शब्दत दयेकेगु अद्भूत क्षमता प्राप्त जुइ। थ्व अध्यायसं पाणिनिया धातु-विश्लेषण प्रणालीया गम्भीरता खनेदु।
चतुर्थ व पञ्चम अध्याय: तद्धित प्रत्यय व स्त्रीप्रत्यय
[सम्पादन]अष्टाध्यायीया चतुर्थ व पञ्चम अध्याययात संयुक्त रूपं 'तद्धित प्रत्यय' व 'स्त्रीप्रत्यय' या विशाल भण्डार धकाः म्हसीकी। तद्धित प्रत्यय धइगु संज्ञा, विशेषण वा अव्यय शब्दया लिउने स्वाइगु प्रत्यय खः, गुकिं अपत्य (सन्तान), भाव, समूह, वा गुण थेंज्याःगु न्हुगु अर्थत दयेकी।
चतुर्थ अध्यायया प्रथम पादय् मू रूपं 'स्त्रीप्रत्यय' (feminine suffixes) तयेगु वर्णन दु। पुलिङ्ग शब्दयात स्त्रीलिङ्गय् रूपान्तरण यायेत प्रयोग जुइगु प्रत्ययत (दसु: टाप्, डीप्, डीन्, ती) थ्व पादय् व्याख्या यानातःगु दु। थुकिया लिपा चतुर्थ अध्यायया ल्यंगु भागय् अण, इञ्, ढक् थेंज्याःगु अपत्यार्थक तद्धित प्रत्ययतयेगु अधिकार सुरु जुइ, गुकिं 'वासुदेव', 'दशरथि' थेंज्याःगु शब्द सिद्ध जुइ।
पञ्चम अध्यायय् मेमेगु विविध तद्धित प्रत्ययतयेगु चर्चा दु। पञ्चम अध्यायया प्रथम पादय् 'तस्मै हितम्' (उकिया निंतिं हितकर) व 'तस्य ईस्वरः' थेंज्याःगु अर्थय् जुइगु प्रत्ययत दु। द्वितीय पादय् मतुप् (स्वामित्व वा गुण क्यनिगु) व वतुप् प्रत्ययतयेगु वर्णन दु। तृतीय व चतुर्थ पादय् स्वार्थिक तद्धित प्रत्यय व समासान्त तद्धित प्रत्ययत दुथ्याः। थ्व निगू अध्याययं संस्कृत शब्दकोशया विस्तार व शब्द दयेकेगु अद्भूत संरचनात्मक स्वरुप प्रदान याइ।
षष्ठ व सप्तम अध्याय: अङ्ग कार्य, सन्धि व स्वर
[सम्पादन]खुगूगु व न्हागूगु (षष्ठ व सप्तम) अध्याय अष्टाध्यायीया प्रक्रिया भाग (derivational process) या दकलय् जटिल व गहन भाग खः। थ्व निगू अध्यायय् शब्द दयेकेगु ईलय् जुइगु वर्ण विकृति, स्वर (accentuation), गुण, वृद्धि, व अङ्ग-कार्य (stem modifications) या नियमत संकलित दु।
षष्ठ अध्यायया प्रथम पादय् द्वित्व (doublings), सम्प्रसारण (semi-vowel transformations), व पूर्वरूप/पररूप सन्धिया नियमत दु। द्वितीय व तृतीय पादय् मुख्य रूपं स्वर-प्रक्रिया (accents - उदात्त, अनुदात्त, स्वरित) सम्बन्धी सूत्रत दु। पाणिनिया ईलय् वैदिक संस्कृतय् स्वरया अत्यन्त महत्त्व दुगु खः, गुकिया सुक्ष्म नियमत थ्व पादय् बियातःगु दु। चतुर्थ पादय् अङ्गया लोप, दीर्घ, व गुण जुइगु नियमत बियातःगु दु।
सप्तम अध्याय मुक्कं 'अङ्गस्य' अधिकार दुने लाः। थुकिया प्रथम व द्वितीय पादय् प्रत्यय लाइबिले अङ्गय् (stem) जुइगु गुण, वृद्धि, इट्-आगम (i-augment), व नुम्-आगम नियमत दु। तृतीय व चतुर्थ पादय् धातु व प्रातिपदिकया अन्त्य वर्णय् जुइगु परिवर्तनत (दसु: कुत्व, जश्त्व) व्याख्या यानातःगु दु। थ्व निगू अध्याय अष्टाध्यायीया कम्प्युटेशनल सिद्धिया निंतिं अत्यन्त महत्त्वपूर्ण खः, गुकिं शब्दया वास्तविक ध्वन्यात्मक रूप दयेकी।
अष्टम अध्याय: असिद्धत्व व त्रिपादी
[सम्पादन]अष्टाध्यायीया च्यागूगु अध्याय (अष्टम अध्याय) मुक्कं ग्रन्थया अन्तिम व निर्णायक भाग खः। थ्व अध्यायय् सन्धि, नत्व (ण-त्व), षत्व (ष-त्व), व वाक्य व्याकरणया मू सूत्रत दु। थ्व अध्यायया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया दुने दूगु 'त्रिपादी' भाग खः।
अष्टम अध्यायया प्रथम पादय् आमन्त्रित (सम्बोधन) व पद-द्वित्व सम्बन्धी नियमत दु। द्वितीय पादय् वाक्य सन्धि व नत्व-षत्वया सामान्य नियमत बियातःगु दु। अष्टम अध्यायया द्वितीय पादया प्रथम सूत्र खः— 'पूर्वत्रासिद्धम्' (८.२.१)। थ्व सूत्रं मुक्कं अष्टाध्यायीयात निगू असन्तुलित भागय् विभाजित याइ:
- सपादसप्ताध्यायी: न्हापांगु अध्याय निसें अष्टम अध्यायया प्रथम पाद तक (मुक्कं ७ अध्याय व १ पाद)।
- त्रिपादी (Tripadi): अष्टम अध्यायया द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ पाद (मुक्कं ३ पाद)।
'पूर्वत्रासिद्धम्' सूत्रया सिद्धान्त अनुसार त्रिपादी दुने च्वंगु सूत्रत सपादसप्ताध्यायीया सूत्रतयेगु निंतिं 'असिद्ध' (invalid/non-existent) जुइ। अथेहे त्रिपादी दुने नं लिपाया सूत्र स्वया पूर्वया सूत्र बलवान जुइ। थ्व असिद्धत्वया सिद्धान्तं अष्टाध्यायीया प्रक्रियाय् अनन्त चक्र (infinite loops) व द्वन्द्वयात पनिगु ज्या याइ। थ्व गणितात्मक नियमं पाणिनीय व्याकरणयात छगू पूर्ण व त्रुटिरहित (error-free) व्यवस्था दयेकी।
पाणिनि व वय्कःया समय
[सम्पादन]अष्टाध्यायीया रचयिता महर्षि पाणिनि जुयादी। प्राचीन परम्परा व आधुनिक इतिहासकारतयेगु अनुसार पाणिनिया जन्म शलातुर नामं प्रख्यात थासय् जूगु खः, गुगु वर्तमान पाकिस्तानया अटक जिल्ला निसें गान्धार क्षेत्र दुने ला। थ्व कारणं पाणिनियात 'रालातुरीय' नं धायेगु या। पाणिनिया माःया नामं दाक्षी व अबुया नामं पणिन खः धइगु उल्लेख प्राचीन ग्रन्थतय्सं याइ। वय्कःया समययात कयाः इतिहासकारतयेगु दथुइ छुं मतभेद दुसां सामान्यतया ईसा पूर्व ५ गु शताब्दी निसें ईसा पूर्व ४ गु शताब्दीया दथुइ वय्कःया कालखण्ड जूगु मान्यता दु। पाणिनि तक्षशिला विश्वविद्यालय नाप स्वापू दुम्ह महान विद्वान जुयादीगु खः। वय्कः स्वया न्ह्यः नं संस्कृत भाषाय् व्याकरणया तःधँगु परम्परा अस्तित्वय् दुगु खः। पाणिनिं थगु अष्टाध्यायीय् १० म्ह प्राचीन व्याकरणविद्तयेत नामं उल्लेख यानादीगु दु, गुकिं शाकटायन, शाकल्य, आपिशलि, स्फोटायन, व गार्ग्य आदि मू खः। थ्व खँयात स्वयेबलय् पाणिनि स्वया न्ह्यः हे व्याकरण शास्त्रया विकास जुइधुंकूगु खनेदु, तर पाणिनिं उगु सकल परम्परायात परिमार्जित यानाः छगू पूर्ण व वैज्ञानिक रूप प्रदान यानादिल। पाणिनिया थ्व योगदानं यानाः वय्कः स्वया न्ह्यःया यक्व व्याकरण ग्रन्थत कालान्तरय् लोप जुया वन। पाणिनिया भाषा विश्लेषण शैली अत्यन्त सूक्ष्म, व्यवस्थित व पूर्ण रूपं निष्पक्ष दु। वय्कलं केवल भाषाया स्वरूपयात अध्ययन यानाः उकिया नियमतय्त संकलित यानादिल।
पाणिनीय सूत्रया कार्यप्रणाली व विशेषता
[सम्पादन]पाणिनीय व्याकरणया दकलय् तःधँगु विशेषता थुकिया सघनता (conciseness) व गणितात्मक संरचना खः। पाणिनिं सूत्रत दयेकेत अत्यन्त संक्षिप्त भाषा व साङ्केतिक चिंतयेत छ्यलादिल। थ्व ग्रन्थय् 'लाघव' (लाघवता वा म्हो शब्द प्रयोग यायेगु) या सिद्धान्तयात दकलय् च्वय् तयातःगु दु। व्याकरणय् छगू मात्रया नं लाघव जुल धाःसा व्याकरणविद्तय्सं पुत्र जन्म जूगु थें लसकुस याइ धइगु प्रसिद्ध भनाइ दु। पाणिनिं प्रत्याहार सूत्र (शिवसूत्र) या माध्यमं विस्तृत वर्ण समूहयात छगू वा निसः अक्षरय् संक्षिप्त यात। दसुया निंतिं 'अण्' धइबलय् अ, इ, उ वर्णतयेगु बोध जुइ, अले 'अच्' धइबलय् सकल स्वर वर्णतयेगु बोध जुइ। पाणिनिया थ्व सूत्र प्रणालीय् नियमतयेगु छगू स्पष्ट प्यंगू स्तरया पद्यानुक्रम (hierarchy) दु। थुकिलि सामान्य नियम (उत्सर्ग) व अपवाद नियम (अपवाद) या दथुइ वैज्ञानिक सम्बन्ध स्थापित यानातःगु दु। गुबलें सामान्य नियम व अपवाद नियमया दथुइ द्वन्द्व उपन्न जुइ, उब्ले अपवाद नियमं सामान्य नियमयात विस्थापित याइ। थुकियात 'निरवकाश' सिद्धान्त धाइ। पाणिनीय अष्टाध्यायीया मेगु मू विशेषता 'असिद्धत्व' व 'अनुवृत्ति' खः। अनुवृत्ति धइगु पूर्व सूत्रया शब्दत लिपाया सूत्रय् स्वतः आकृष्ट जुइगु प्रक्रिया खः, गुकिं यानाः सूत्रत लिहा वयेमाःगु आवश्यकता मदु। थ्व कार्यप्रणाली आधुनिक कम्प्युटर वैज्ञानिकतयेगु 'कम्पाइलर' (compiler) व 'एल्गोरिदम' (algorithm) या कार्यप्रणाली नाप ज्वः। थ्व वैज्ञानिकताया कारणं पाणिनिया व्याकरणयात हलिंया दकलय् न्हापांगु 'प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेज' (programming language) नं धायेगु या।
पिनेया स्वापूतः
[सम्पादन]- Pāṇini's Ashtadhyayi in ITRANSliteration and देवनागरी लिपि
- Software based on Pāṇini's Sanskrit Grammar
- Mendeleev and the Periodic Table of Elements in the en:ArXiv.org e-print archive