अशक्तता

अशक्तता बाय् पुलां रुपय् अपाङ्गता (अङ्ग्रेजी: Disability) धयागु मनूया शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक वा इन्द्रिय सम्बन्धी अवस्था खः, गुकिं यानाः समाजया मेमेपिं मनूत सरह पूर्ण व प्रभावकारी रुपं ब्वति कायेत पंगः (Barrier) वये फु।

हलिम स्वास्थ्य संगठन (WHO) या कथं, "अपाङ्गता" मनूया म्हयागु समस्या जक मखु, बरु थ्व "मनूया अवस्था" व "समाजया पंगः" (गथेकि: संरचना, सोच, व नीति) दथुइ जुइगु अन्तरक्रियाया लिच्वः खः।

दसुया निंतिं: यदि छम्ह मनूया तुतिं ज्या मयाःसा व शारीरिक समस्या (Impairment) खः, तर यदि वयात वनेगु निंतिं "र्‍याम्प" (Ramp) मदु वा "लिफ्ट" मदुसा, व अपाङ्गता (Disability) खः।

खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या

उत्पत्ति व विकास

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल।

छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।

अपाङ्गताया मोडेल (Models of Disability)

अपाङ्गतायात थुइकेगु निंतिं मू कथं निगु दृष्टिकोण वा "मोडेल" दु:

चिकित्सकीय मोडेल (Medical Model)

थ्व पुलांगु बिचाः खः। थ्व मोडेल कथं, अपाङ्गता धयागु "मनूया म्हयागु समस्या" खः। थुकियात वासः यानाः वा शल्यक्रिया यानाः "लंका" तये माः। थुकिलि मनूयात "मफू" या रुपय् काइ।

सामाजिक मोडेल (Social Model)

थ्व आधुनिक व अधिकारमुखी बिचाः खः। थ्व मोडेल कथं, अपाङ्गता मनूया कारणं मखुसें "समाजया पंगः" या कारणं जुइगु खः।

• दसु: छम्ह ह्विलचेयर छ्यलीम्ह मनूयात स्वाने (Stairs) दुगु कारणं जक च्वय् वनेत थाकुइगु खः। यदि अन "र्‍याम्प" वा "लिफ्ट" दःसा, वं मेपिं सरह ज्या याये फइ। उकिं समस्या "तुति" मखु, समस्या "स्वाने" खः।

अपाङ्गताया ताजि

नेपालया कानुन (अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४) कथं अपाङ्गतायात १० गू प्रकारय् ब्वथलातःगु दु:

1. शारीरिक अपाङ्गता (Physical Disability): म्हया अंगतय्सं बांलाक ज्या मयाइगु वा आवतजावत यायेत थाकुइगु। (दसु: पोलियो, प्यारालाईसिस, वा तुति/ल्हाः मदुगु)।
2. दृष्टि सम्बन्धी अपाङ्गता (Visual Impairment): मिखां मखनीपिं वा कम जक खनीपिं (Low vision)।
3. न्यनाः सम्बन्धी अपाङ्गता (Hearing Impairment): न्ह्यपं मताइपिं वा बहिरा।
4. श्रवण-दृष्टिविहीन अपाङ्गता (Deaf-Blind): न्ह्यपं नं मताइगु व मिखां नं मखनीगु अवस्था।
5. सः व खँल्हायेगु सम्बन्धी अपाङ्गता (Speech and Hearing): खँ ल्हायेत वा सः पिकायेत थाकुइगु।
6. मानसिक वा मनोसामाजिक अपाङ्गता (Mental/Psychosocial Disability): मानसिक ल्वय् वा डिप्रेसन, बाइपोलर डिस्अर्डर आदि।
7. बौद्धिक अपाङ्गता (Intellectual Disability): उमेर कथं दिमागया विकास मजूगु अवस्था (न्हापा सुस्त मनस्थिति धाइगु खः)।
8. हेमोफिलिया (Hemophilia): हिया वंशाणुगत समस्या।
9. अटिजम (Autism): सामाजिक सञ्चार व व्यवहारय् समस्या जुइगु अवस्था।
10. बहु-अपाङ्गता (Multiple Disability): छगू स्वया अप्व प्रकारया अपाङ्गता दुगु अवस्था।

अपाङ्गताया कारणत

अपाङ्गता थीथी कारणं जुइ फु:

• वंशाणुगत (Genetic): छुं समस्यात मां-अबु पाखें मचायात पुनेगु जुइ।
• जन्म जुइगु ईलय्: मचा बुइ बलय् अक्सिजनया कमी वा मेमेगु समस्यां यानाः।
• दुर्घटना (Accidents): लँ दुर्घटना, हताः, वा ज्या याइगु थासय् जुइगु घाःपाः।
• ल्वय् (Diseases): पोलियो, मेनेन्जाइटिस, मधुमेह, वा क्यान्सर थें न्याःगु ल्वय्या कारणं।
• बुराबुरि जुइगु (Aging): उमेर वनाः मिखा, न्ह्यपं वा म्ह कमजोर जुइगु।

अधिकार व कानुन

हलिम न्यंकं अपाङ्गता दुपिं व्यक्तिया अधिकारया निंतिं कानुन दयेकातःगु दु।

संयुक्त राष्ट्र संघया महासन्धि (UNCRPD)

सन् २००६ य् संयुक्त राष्ट्र संघं "अपाङ्गता दूपिं मनूतेगु अधिकारया महासन्धि" (UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities - UNCRPD) पारित यात। थुकिलि अपाङ्गता दुपिं मनूतय्त शिक्षा, उसाँय्, रोजगारी, व समाजय् सम्मानजनक जीवन म्वायेगु अधिकार सुनिश्चित याःगु दु। नेपाः नं थ्व महासन्धियात अनुमोदन यानाः लागू याःगु दु।

नेपालय् कानुनी व्यवस्था

नेपालय् "अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४" लागू जुयाच्वंगु दु। सरकारं अपाङ्गताया गम्भीरताया आधारय् प्यंगू प्रकारया परिचय पौ (ID Card) वितरण याइ:

• "क" वर्ग (ह्याउँगु): पूर्ण अशक्त (मेपिनिगु ग्वाहालि बिना म्वाने मफुपिं)।
• "ख" वर्ग (वाउँगु): अति अशक्त।
• "ग" वर्ग (म्हासुगु): मध्यम अपाङ्गता।
• "घ" वर्ग (तुयुगु): सामान्य अपाङ्गता।

पहुँचयुक्तता (Accessibility)

अपाङ्गता दुपिं मनूतय्त समाजय् समावेश यायेत "पहुँचयुक्तता" (Accessibility) तसकं महत्त्वपूर्ण दु।

• भौतिक पहुँच: ह्विलचेयरया निंतिं र्‍याम्प (Ramp), अपाङ्गता-मैत्री खापा, व लिफ्ट।
• सञ्चार पहुँच: मिखां मखनीपिनिगु निंतिं ब्रेल लिपि (Braille), न्ह्याय्पं मताइपिनिगु निंतिं साङ्केतिक भाषा (Sign Language), व वेबसाइटय् "स्क्रिन रिडर" (Screen Reader)।

समाज व तजिलजि

समाजं अपाङ्गतायात स्वयेगु दृष्टिकोणय् हिउपाः वयाच्वंगु दु। न्हापा थुकियात "पापया फल" वा "अभाग" धाइगु खःसा, आः थुकियात "विविधता" (Diversity) व "मानव अधिकार" (Human Rights) या रुपय् कायेगु या।

प्यारालम्पिक कासा (Paralympics) थें न्याःगु ज्याझ्वलं अपाङ्गता दुपिं व्यक्तिपिं नं कासा व मेमेगु ख्यलय् सक्षम जुइ धयागु क्यंगु दु। हेलेन केलर, स्टिफन हकिङ थें न्याःपिं व्यक्तित्वतय्सं हलिमयात प्रेरित याःगु दु।