खँपु

खँपु बाय् वाक्य (Sentence) धैगु भाषा विज्ञान व व्याकरणय् छगू पूर्ण विचाः प्वङ्कीगु खँग्वःतय्गु पुचः खः। थ्व वाक्य विज्ञान (Syntax) या दकलय् तःधंगु इकाइ खः। छगू सामान्य खँपु दुने म्होति नं छगू कर्ता (Subject) व छगू क्रिया (Verb) दइ, गुकिं छगू निश्चित अर्थ स्पष्ट याइ।

वाक्यया कुचा

सकल पूवंगु खँपुयात मू कथं निगू ब्वय् बायेगु या:

• कर्ता (Subject): खँपुय् गुकिया विषयय् खँ कनातःगु दु, व हे कर्ता खः। थ्व प्रायः नां (Noun) वा मंकाःनां(Pronoun) जुइ।
• विधेय (Predicate): कर्ताया खँय् छु धयातःगु दु, व फुक्कं विधेय खः। थुकिया दुने यासु (Verb) व कर्म (Object) ला।

छ्यला कथंया ब्वथला (Classification by Purpose)

खँपुं छु ज्या याइ धइगु आधारय् थुकियात प्यंगू मू प्रकारय् बायेगु या:

• विवरणात्मक खँपु (Declarative Sentence): थुकिं छुं खँया जानकारी बी वा सुचं बी। दसु: "लः ख्वाउँसे च्वं।"
• न्ह्यसः खँपु (Interrogative Sentence): थुकिं न्ह्यसः न्यनेगु ज्या याइ। थुकिया लितय् न्ह्यसःचिं (?) दइ। दसु: "छिगु नां छु खः?"
• आज्ञावाचक खँपु (Imperative Sentence): थुकिं आदेश, विन्ती वा सुझाव बी। दसु: "थन वा।"
• विस्मयादिबोधक खँपु (Exclamatory Sentence): थुकिं तःच्वःगु भावना, आश्चर्य वा हर्ष प्वङ्की। दसु: "अहो! थ्व गुलि बांलाः।"

संरचना कथंया ब्वथला (Classification by Structure)

खँपुया जटिलता व उकिं दयेकूगु खँत्वाःतय्गु आधारय् थुकियात स्वताजिइ बायेगु या:

• सरल खँपु (Simple Sentence): थुकिया दुने छगू जक स्वतन्त्र खँत्वाः (independent clause) दइ। दसु: "राजु ब्वनाच्वन।"
• संयुक्त खँपु (Compound Sentence): थन निगू वा निगू स्वया अप्वः स्वतन्त्र खँत्वाःत दै। थन्याःगु खँत्वाःतेत 'अले', 'अथेजुसां', 'वा' थेंज्याःगु स्वानाखँग्व बाय् संयोजक (conjunctions) पाखें स्वानाच्वंगु दइ। दसु: "राजु ब्वनाच्वन अले गीता म्हिताच्वन।"
• मिश्रित खँपु (Complex Sentence): थन छगू मुख्य खँत्वाः व मेगु छगू वा अप्वः आश्रित खँत्वाः (dependent clause) दइ। दसु: "गबले वा वल, अबलय् जि छेँय् वना।"

खँपु व भाय्‌लचं

खँपु दयेकेत भाय्‌लचंया नियमत पालना यायेमाः। थी-थी भाषाय् वाक्यया संरचना पायेफु। दसु, नेपालभाषाय् 'S-O-V' (कर्ता-कर्म-क्रिया) क्रम जुइ सा अंग्रेजी भाय् य् 'S-V-O' (कर्ता-क्रिया-कर्म) क्रम जुइ।