माया जाति

माया जाति (Maya peoples) मेसोअमेरिका (Mesoamerica) या छगू प्राचीन व विकसित माया लहनाया वंशज खः। थ्व सभ्यता विशेष यानाः थौंकन्हय्‌या मेक्सिको, ग्वाटेमाला, बेलिज व होन्डुरसया भूभागय् पलिस्था जूगु खः। इतिहासय् माया जाति थःगु कला, वास्तुकला, गणित, व ज्योतिष विज्ञानया निंतिं हलिं न्यंकं प्रसिद्ध दु।

ऐतिहासिक कालखण्ड

माया सभ्यतायात मुख्य रूपं स्वंगू ईलय् बाये फइ:

1. पूर्व-शास्त्रीय काल (Pre-classic): थ्व ईलय् गां‌तयगु विकास व बुंज्या न्ह्यथन।
2. शास्त्रीय काल (Classic): (AD २५०–९००) थ्व माया सभ्यताया 'सुवर्ण युग' (Golden Age) खः। थ्व ईलय् तिकाल (Tikal) व कोपान (Copan) थेंज्याःगु तःधंगु नगर व तःधंगु पिरामिडत दयेकल।
3. उत्तर-शास्त्रीय काल (Post-classic): स्पेनी आक्रमण न्ह्यःया ई गन सभ्यताया केन्द्र उत्तरपाखे (Yucatán) हिलावन।

भूगोल

माया लागा

माया लहनां तःधंगु भूभागय् दयाच्वन गुकिलि थौंया दक्षिणपूर्वी मेक्सिको व उत्तरी मध्य अमेरिका ला। थ्व क्षेत्रय् मुक्कं युकातान प्रायद्वीप व आःया आधुनिक देय् ग्वाटेमाला व बेलिजय् दूगु दक्वं भूभाग नापं होन्डुरस व एल साल्भाडोरया पश्चिमी भाग नं ला। प्रायद्वीपया अप्व भाग छुं गुं बाय् च्वापुगुं व सामान्यतया क्वय् या तटीय क्षेत्र दूगु तःधंगु ख्यलं दयेका तःगु दु। मायाया भूभागं मेसोअमेरिकाया स्वब्वय् छब्व कःघाःगु दु, व माया जःलाखःला तजिलजिनाप गतिशील स्वापू दयाच्वन गुकिलि ओल्मेक, मिक्स्टेक, तिओतिहुआकन व एजटेक दुथ्याः। प्रारम्भिक क्लासिक कालय् माया नगर तिकाल व कामिनालजुयु छगू अन्तरजालय् मू माया केन्द्रित जुल गुकिलिं थ्व लहना दथु मेक्सिकोया तःजाःगु बँय् विस्तारित जुल; तिओतिहुआकनया तेतित्ला लागाय् मायाया तसकं उपस्थिति दुगु खः। माया नगर चिचेन इत्जा व तापाःगु तोल्तेक राजधानी तुला दथुइ विशेष रुपं घनिष्ठ स्वापू दुगु खः।

पेतेन क्षेत्रय् घना वन दूगु क्वय् च्वंगु सख्वाल्वहंया ख्यः दु; पेतेनया केन्द्रीय लः ख्यलय् झिंप्यंगू पुखुया झ्वः न्ह्याइ। दक्षिणय् थ्व ख्यः बुलुहुँ ग्वातेमालाया तःजाःबँ (हाइल्यान्द)पाखे थहां वनि। घना माया जंगलं उत्तरी पेतेन व बेलिज, क्विन्ताना रूया अधिकांश भाग, दक्षिणी क्याम्पेचे, व युकातान राज्यया दक्षिणया छगू भाग कःघाइ। तापाक्क उत्तरपाखे, बनस्पति घना स्क्रब दुगु गुँइ हिली ।

सोकोनुस्कोया लितोरल क्षेत्र सियरा माद्रे दे चियापासया दक्षिणय् ला, व थ्व थासय् छगू संकीर्ण तटीय ख्यः व सिएरा माद्रेया तराइ दु। माया उच्चभूमि चियापासं ग्वातेमाला तक्क पूर्वपाखे न्यनाच्वंगु दु, गुकिलिं सिएरा दे लास कुचुमातानेसय् दकलय् तःजाःगु च्वकात ख। इमिगु मू कोलम्बियन-पूर्वया जनसंख्या केन्द्र दकलय् तःधंगु उच्चभूमिया स्वनिगलय् ला, दसु ग्वातेमालाया स्वनिगः व क्वेत्जाल्तेनाङ्गो स्वनिगः। दक्षिणी उच्चभूमिइ ज्वालामुखीया शंकुया पट्टी प्रशान्त तटया समानान्तर जुइ। उच्चभूमि उत्तरपाखे भेरापाजय् विस्तारित जुइ, व बुलुहुँ पूर्वपाखे कुहां वइ।

लहना

माया लहना अमेरिकाया छगू मू सभ्यता ख। थ्व सभ्यता मध्य अमेरिकाय् पलिस्था जूगु ख। थ्व लहना छगू मेसोअमेरिकन लहना ख गुकिया विकास माया जातिया मनूतेसं याःगु ख। थ्व लहना कोलम्बस-पूर्वया छगू जक विकशित लिपि- किपा-लिपि वा हायेरोग्लाइफिक लिपि(hieroglyphic script)या निंतिं नांजाः। माया किपा लिपियात माया लिपि धैगु या। नापं, थ्व लहना थःगु कला, वास्तु, गणित, पात्रो, व खगोलया ज्ञानया निंतिं नं नांजाः। माया लहना वर्तमान दक्षिणपूर्व मेक्सिको, ग्वातेमाला, बेलिज व हन्दुरस व एल् साल्भादोरया पश्चिमी क्षेत्रय् दूगु ख। थ्व क्षेत्र युकातान प्रायःद्वीपया उत्तरी समथल व सियरा माद्रेया उच्चभूमिइ व दक्षिणया प्रशान्त महासागरीय तटया समथर भूमिइ ला।

थ्व लहनाय् पुरातन ई २००० ईसापूर्व स्वया न्ह्यः जूगु खनेदु। थ्व ईलय् बुँज्याय् न्हापांगु विकास व दकलय् न्हापांगु गां खने दु। प्रीक्लासिक ई (लगभग २००० ईसापूर्व निसें २५० ईस्वी)य् माया क्षेत्रय् दकलय् न्हापांगु जटिल समाजया पलिस्था जुल, व माया आहारया मू नसाया बुँज्या न्ह्यथन, गुकिलि कःनि, सिमि, स्क्वास, व मल्ता ला। न्हापांगु माया नगरया विकास ईसापूर्व ७५०या नापं जुल, व ईसापूर्व ५०० तक्क थ्व नगरय् स्मारकीय वास्तुकला दत, गुकिलि ल्वहँ छ्यला दयेकातःगु तःधंगु देगःत ला। ईसापूर्व ३गु शताब्दी तक्क माया क्षेत्रय् किपालिपि च्वयेगु छ्येला न्ह्यथन। लिपाया प्रिक्लासिक युगय् पेतेन स्वनिगलय् यक्व तःधंगु नगरत विकास जुल व ग्वाटेमालाया उच्चभूमिइ कामिनालजुयु नगरय् केन्द्रिकरण अप्वल। करिब २५० ईस्वीया नापं न्ह्यथंगु क्लासिक ईयात यक्व ल्याखय् मायातेसं थःगु मौलिक नगुमाः दूगु ल्वहँया स्मारकत दयेकाच्वंगु ईया रुपय् म्हसीकी। थ्व ईलय् माया सभ्यतां यक्व नगर-राज्यत छगू जटिल व्यापारिक संजालं स्वानातःगु लहना विकास यात। माया क्व-भूमिइ निगु महान प्रतिद्वन्द्वी तिकाल व कलकमुल नगर शक्तिशाली जुल। क्लासिक कालय् माया वंशया राजनीतिइ मध्य मेक्सिकन नगर तिओतिहुआकानया अत्याधिक हस्तक्षेप नं खनेदु। ९गु शताब्दीइ मध्य माया क्षेत्रय् व्यापक राजनैतिक पतन जुल गुकिया लिच्वः कथं गृहयुद्ध जुल, मनूतेसं नगर त्वःतल व उत्तरपाखे च्वंवन। पोस्टक्लासिक ईले उत्तरय् चिचेन इत्जाया उदय जुल, व ग्वातेमालाया हाइल्याण्डय् आक्रामक किचे राज्यया विस्तार जुल। १६गु शताब्दीइ स्पेनिश साम्राज्यं मेसोअमेरिकन क्षेत्रयात थःगु उपनिवेश दयेकल व ताःहाकःगु अभियानया झ्वलय् लिपांगु माया नगर नोजपेटेन १६९७य् पतन जुल।

थौंकन्हे, माया लहनाया सन्ततितेत मंका कथं माया धकाः म्हसीकिगु या। इमिगु आःया मनूल्या ६० लख स्वया अप्व दु। नीच्यागू स्वया अप्व म्वानाच्वंगु माया भाषा इमिसं ल्हाइ, व इमिगु पुर्खाया भूमिइ हे इपिं च्वनिगु या।

सांस्कृतिक व वैज्ञानिक उपलब्धि

माया जातिं थःगु ईलय् तसकल हे अजूचाय्‌पुगु प्रगति याःगु खः:

• लिपि: इमिसं 'हाइरोग्लिफिक्स' (Hieroglyphics) थेंज्याःगु थःगु हे च्वयेगु लिपि विकास याःगु खः।
• गणित: माया जाति हलिमय् 'शून्य' (Zero) या अवधारणा छ्यःपिं न्हापांपिं मनूतय्सं मध्ये छम्ह खः।
• पात्रो (Maya Calendar): इमिसं ग्रह व सुद्र्यःया चाल आधार यानाः तसकं हे पाय्छि पात्रो दयेकल।

लिपि

माया लिपि ऐतिहासिक रुपं मेसोअमेरिकाया माया सभ्यताया मूल लेखन प्रणाली ख। थ्व लिपि अन्य मेसोअमेरिकन लिपित थें हे लोप जुया वन। वर्तमानय् धाःसा थुकिया अधिकांश आखः विज्ञतेगु शोधया लिच्वःया कथं हानं ब्वनेफूगु दु। ग्वाटेमालाया सान बार्टोलोय् मायाया ईसापूर्व ३गु शताब्दीइ दकलय् न्हापांगु शिलालेख लुयावःगु दु। १६गु व १७गु शताब्दीइ स्पेनिशतेसं मायातेत त्याके मफुतले मेसोअमेरिकाय् दक्वं थासय् माया च्वसु निरन्तर छ्येलेज्याय् दयाच्वन। स्पेनी उपनिवेशकालय् थ्व लिपिया चरम दमन व लिपा लोप जुल। आधुनिक माया भाषात माया लिपि स्वया नं ल्याटिन लिपि छ्येला च्वयेगु या। तर लिपांगु इलय् माया लिपिया पुनरुत्थानया कुतः जूगु दु।

माया लिपिइ सिलेबिक ग्लिफयात लोगोग्राम नापं छ्येलिगु या। थ्व कथं, थ्व लिपि आधुनिक जापानी लिपि नाप छुं भचा ज्वःलाः। माया च्वसुयात १८गु व १९गु शताब्दीया प्रारम्भिक युरोपेली अन्वेषकतेसं किपालिपि धाःगु ख गुकिलिं थुकिया सामान्य रुपं थ्व लिपियात मिस्रया किपालिपि नाप स्वाइगु या। यद्यपि थ्व निगु लिपिया छुं स्वापू मदु।

भाय्

मायातेगु सफू वा कोडिक्स व मेमेगु शास्त्रीय ग्रन्थत लेखनदासतेसं च्वःगु प्रमाण दु। थथे च्वैपिं मनूत सामान्य कथं माया पुरोहितया थःथिति जुइ। आपालं इमिसं शास्त्रीय माया भासय् (वर्तमानय् लोप जुइ धुंकूगु चोल्तिया Chʼoltiʼ भाय्) च्वैगु या। थ्व सम्भव दु कि माया कूलीन वर्गं थ्व भाषायात सकल माया भाषी क्षेत्रय् लिंगुआ फ्रान्काया रुपय् ल्हाइगु जुइफु। माया ग्रन्थत पेतेन व युकातानया मेमेगु माया भाषाय् नं च्वयातःगु खनेदु, विशेष यानाः युकातेक भासय्। थ्व लिपि गबलें गबलें ग्वातेमाला पठारया माया भाषा च्वयेत छ्यःगु जुइफु धइगु छुं प्रमाण नं दु। अथे मेमेगु भासय् च्वयातःगु जूसां थ्व भाषा चोल्तिया च्वइपिंसं च्वःगु जुइफूगु अनुमान दु।

सामाजिक संरचना

माया समाजय् कुल (Clan) व वर्ग विभाजन तसकल हे बल्लाः।

• थकालि व जुजु: समाजया च्वय् जुजु व पुरोहितत च्वनी।
• ज्यामि: अप्वः धइगु मनूत बुँज्या (Agriculture) व सिर्जनात्मक ज्याय् आबद्ध जुइ।
• छेँजः: माया समाजय् मंकाः छेँजः (Extended Family) या तःधंगु महत्त्व दु, गन सकल सदस्यतय्सं मंकाः बुंज्या याइ।

वास्तुकला

माया जातिया पिरामिडत व देगःत हलिंया सम्पदा खः। इमिसं ल्वहँया छ्यलाबुला यानाः तसकं तःधंगु संरचनात दयेकूगु दु। 'चिचेन इत्जा' (Chichen Itza) थीथी धलखय् थौंकन्हय् हलिंया न्हय्‌गू अजूचाय्‌पुगु वस्तुत मध्ये छगूया कथं दुथ्याः।

पालेन्के

A bas-relief

Kʼinich Kan Bʼalam II

The two inner columns from the Temple of the Inscriptions

पालेन्के ( स्पेनिश उच्चारण: [pa'leŋke] ; युकातेक माया : Bàakʼ [ɓaːkʼ] ) छगू ऐतिहासिक माया नगर राज्य ख। थ्व नगर दक्षिणी मेक्सिकोय् ८गु शताब्दीइ मदया वन। थ्व नगरयात प्राचीन ईले इत्जा भाषाय् Lakamhaʼ ("तःधंगु लः") नामं नं म्हसीकिगु या। पालेन्केय् करिब २२६ ई.पू. निसें ७९९ ई. तकया भग्नावशेष लूगु दु। थ्व नगरया ह्रास जुइधुंका थ्व थासय् देवदार , महोगनी, व सापोडिला सिमाया गुं बुयावल। तर, लिपांगु ईलय् थ्व थासय् उत्खनन व पुनःस्थापना जुल। थ्व थाय् मेक्सिकोया चिआपास राज्यया उसुमासिन्टा खुसिया लिक्क ला। थ्व थाय् सिउदाद डेल कार्मेन स्वया करिब १३० किमि (८१ माइल) दक्षिणय् समुद्र सतह स्वया १५० मिटर (४९० फिट) च्वय् ला। थ्व थाय् आधुनिक नगर पालेन्के, चियापास नापं ला। थ्व थासय् औसत आर्द्रता २६ °C (७९ °F) जुइ व दच्छिइ करिब २,१६० मिलिमिटर (८५ इन्च) वा वइ।

माया नगरय् पालेन्के छगू मध्यम आकारया नगर ख। थ्व नगर तिकाल, चिचेन इत्जा, वा कोपान स्वया चिधं, तर थुकिलि मायातेसं दयेकूगु छुं बांलाःगु वास्तुकला, मूर्तिकला, पलिया कला व बेस-रिलिफ कुंदाइ खनेदु। पालेन्केया इतिहास थन दूगु यक्व स्मारकय् च्वयातःगु किपालिपि शिलालेख ब्वनेगुलिं पुनःनिर्माण जूगु दु। इतिहासकारतेसं ५गु शताब्दीइ पालेन्केया शासक राजवंशया ताःहाकःगु क्रम दूगु व मेमेगु राज्य दसु क्यालाकमुल व टोनिनानाप नगर-राज्यया प्रतिद्वन्द्वताम्क स्वापू दूगु खँ थनया किपालिपि ब्वना थुइकूगु दु । पालेन्केया दकलय् नांजाःम्ह शासक किनिच जनाब पकाल (K'inich Janaab Pakal) वा पकाल महान ख, वय्कःया चिहान शिलालेखया देगलय् लुयावःगु व उत्खनन जूगु दु। सन् २००५ तक्क लुयावःगु क्षेत्र २.५ किमि २ (०.९७ वर्ग माइल) तक्कया क्षेत्रय् विस्तारित दु। तर थ्व नगरया कुल क्षेत्रफलया १०% स्वया म्हो जक अन्वेषण जूगु अनुमान दु। अतः, थन द्वलंद्व स्वया अप्व संरचनात आःतक नं जंगलं त्वपुया तःगु दु। पालेन्के छगू पर्यटक केन्द्र नं खः। थन २०१७य् ९२०,४७० पाहां वःगु दु।

लिधंसा

• Coe, Michael D. (2011). The Maya.
• Sharer, Robert J. (2006). The Ancient Maya.
• Martin, Simon (2000). Chronicle of the Maya Kings and Queens.