उदारवाद

John Milton

Madame de Staël

Benjamin Constant

उदारवाद सकल मनुतयेगु आधारभूत स्वतन्त्रता व समान आधारभूत अधिकारयात समर्थन याइगु छगू प्रकारया व्यवस्था ख। उदारवाद छगू राजनीतिक व नैतिक दर्शन खः। थ्व दर्शन "स्वतन्त्रता" (Liberty), "सहमति" (Consent of the governed), व "कानुनया न्ह्यःने समानता" (Equality before the law) यागु जगय् पलिस्था जुयाच्वंगु दु। उदारवादं मनूयागु व्यक्तिगत अधिकार (Individual Rights), लोकतन्त्र (Democracy), धर्मनिरपेक्षता (Secularism), व खँल्हायेगु स्वतन्त्रता (Freedom of Speech) यात तःधंगु महत्त्व बी।

आर्थिक रुपं, उदारवादं निजी सम्पत्ति (Private Property) व खुला बजाः (Free Market) अर्थतन्त्रयात समर्थन याइ। हलिमया इतिहासय् उदारवादं जुजुयागु निरंकुश शासन व वंशानुगत विशेषाधिकारयात अन्त्य यानाः कानुनी शासन (Rule of Law) व लोकतन्त्रया लँपु चायेकेगु ज्याय् तःधंगु भूमिका म्हितूगु दु।

खँग्वःया उत्पति

"उदारवाद" संस्कृत खँग्वः उदार व वाद स्वाना दयावगु खँग्वः ख। "लिबरलिजम" खँग्वः ल्याटिन भाषाया "लिबर" (Liber) खँग्वः नं वःगु खः, गुकिया अर्थ "स्वतन्त्र" (Free) खः। ऐतिहासिक रुपं थ्व खँग्वःया प्रयोग "स्वतन्त्र मनू" (Free man) या गुणत क्यनेत जुइगु खः।

इतिहास

उदारवादया विकास पाश्चात्य दर्शनया "आत्मज्ञानया युग" (Age of Enlightenment) य् जूगु खः। थ्व ईयात "विवेकया युग" (Age of Reason) नं धाइ।

पलिस्था

१७गु शताब्दीया अङ्ग्रेजी दार्शनिक जन लक (John Locke) यात "उदारवादया अबु" (Father of Liberalism) कथं हनि। वय्कलं धयादीगु दु कि, सकल मनूया प्राकृतिक अधिकार (Natural Rights) दइ, गुकिलि "जीवन, स्वतन्त्रता व सम्पत्ति" (Life, Liberty and Property) दुथ्याः। लकया कथं, सरकारया ज्या थ्व अधिकारया रक्षा यायेगु खः। यदि सरकारं अथे याये मफुत वा जनताया अधिकार हनन यात धाःसा, जनतां उगु सरकारयात हिलेगु अधिकार दइ।

क्रान्तिया युग

उदारवादया बिचारं हे १८गु शताब्दीया त-तःधंगु क्रान्तितय्त प्रेरित यात:

• अमेरिकन क्रान्ति (१७७६): अमेरिकाया स्वतन्त्रता सङ्ग्रामय् "जीवन, स्वतन्त्रता व सुखया मालेज्या" (Life, Liberty and the pursuit of Happiness) धयागु उदारवादी नारा गुन्जायमान जुल।
• फ्रेञ्च क्रान्ति (१७८९): थ्व क्रान्तिया मू नारा "स्वतन्त्रता, समानता व भ्रातृत्व" (Liberty, Equality, Fraternity) खः। थुकिलि "जुजुयागु दैवी अधिकार" (Divine Right of Kings) यात अस्वीकार यानाः "संविधानवाद" (Constitutionalism) व "गणतन्त्र" यागु पलिस्था यात।

मू सिद्धान्तत

उदारवादया मू सिद्धान्तत थुकथं दु:

1. व्यक्तिगत स्वतन्त्रता (Individual Liberty): उदारवादं विश्वास याइ कि हरेक व्यक्तियात थःगु जीवन थःगु इच्छा कथं म्वानेगु अधिकार दइ, थ्व अधिकार मनूखं मेपिन्त हानी मयाइबिले तक दयाच्वनि।
2. समानता (Equality): कानुनया न्ह्यःने फुक्क मनूत बराबर जुइ। जात, धर्म, वा लिङ्गया आधारय् भेदभाव जुइ मज्यु।
3. सहमति (Consent): सरकार जनताया मत (Vote) व सहमतिइ न्ह्याये माः। शासक तयेगु व लिकायेगु अधिकार जनतायाके दइ।
4. कानुनया शासन (Rule of Law): सु नं, शासक नापं, कानुन स्वया च्वे जुइ मज्यु।
5. धार्मिक सहिष्णुता (Religious Tolerance): राज्यं छुं नं निश्चित धर्मयात ज्वना तये मज्यु व सकलें नागरिकयाके थःगु धर्म हनिगु वा महनिगु स्वतन्त्रता दइ।

उदारवादया ताजि

ई नापं उदारवादया परिभाषा व अभ्यासय् हिउपाः वःगु दु। थुकियात मू कथं निगु भागय् ब्वथले छिं:

१. शास्त्रीय उदारवाद (Classical Liberalism)

१८गु व १९गु शताब्दीइ ब्वलं। थुकिलि "चिधंगु सरकार" (Small Government) व "आर्थिक स्वतन्त्रता" यात जोड बी।

• बिचाः: सरकारं अर्थतन्त्रय् हस्तक्षेप याये मज्यु (Laissez-faire)। व्यापार, उद्योग व बजारयात स्वतन्त्र त्वःते माः।
• विद्वानत: एडम स्मिथ (Adam Smith), डेभिड रिकार्डो (David Ricardo), व थोमस माल्थस (Thomas Malthus)।

२. आधुनिक वा सामाजिक उदारवाद (Modern/Social Liberalism)

२०गु शताब्दीइ ब्वलंगु विचाः। औद्योगिक क्रान्तिया कारणं ब्वलं‌गु गरिबी व असमानतायात ज्यंकेत थ्व बिचाः वःगु खः। थुकिलि "सामाजिक न्याय" (Social Justice) व "कल्याणकारी राज्य" (Welfare State) यात जोड बी।

• बिचाः: कानुनी स्वतन्त्रता जक दयाः मगाः। गरिबी, ल्वय्, व अशिक्षां मनूयात धाथेंया स्वतन्त्रता कायेगु पाखें पनी। उकिं, सरकारं शिक्षा, उसाँय्, व गरिबतेगु कल्याणया निंतिं ज्या याये माः।
• विद्वानत: जोन स्टुअर्ट मिल (John Stuart Mill), जोन केन्स (John Maynard Keynes)।

आर्थिक उदारवाद

आर्थिक उदारवादं "खुला बजाः" (Free Market) व "स्वतन्त्र व्यापार" (Free Trade) यागु वकालत याइ।

• थ्व बिचाः कथं, सरकारं भन्सार, कर, व नियमत म्हो यानाः व्यापारयात बढावा बी माः।
• एडम स्मिथया सफू "द वेल्थ अफ नेसन्स" (The Wealth of Nations, १७७६) य् च्वयातःगु दु कि, यदि हरेक व्यक्तिं थःगु निजी स्वार्थया निंतिं ज्या यात धाःसा, "अदृश्य ल्हाः" (Invisible Hand) नं समग्र समाजयात भिंकी।

आलोचना

उदारवादयात थीथी कोणं आलोचना यायेगु या:

• रुढीवादी (Conservatives): इमिगु कथं उदारवादं परम्परा, धर्म, व सामाजिक संस्थातय्त कमजोर दयेकी। अति स्वतन्त्रता समाजया निंतिं घातक जुइ फु धैगु इमिगु विचाः ख।
• समाजवादी (Socialists): इमिगु कथं उदारवादं "पुँजीवाद" (Capitalism) यात बढावा बी, गुकिं तःमि व गरिब दथुइ गाः दयेकी। इमिगु तर्क दु कि आर्थिक समानता बिना राजनीतिक स्वतन्त्रताया अर्थ मदु।
• फासीवादी (Fascists): २०गु शताब्दीया फासीवादीतय्सं उदारवादयात "कमजोर" व "विभाजनकारी" धकाः विरोध यात।

हलिमय् प्रभाव

वर्तमान हलिमय् उदारवादी लोकतन्त्र (Liberal Democracy) दकलय् सफल शासन व्यवस्थाया रुपय् स्थापित जुयाच्वंगु दु। संयुक्त राष्ट्र संघ (UN) या "मानव अधिकारया घोषणापत्र" (Universal Declaration of Human Rights) उदारवादी मूल्य व मान्यताय् आधारित दु।

स्वयादिसँ

• राजनीति