साम्राज्यवाद

साम्राज्यवाद (Imperialism) धइगु छगू देयं मेगु देय वा लागायात थःगु सैन्य शक्ति, कूटनीति, वा आर्थिक प्रभावया माध्यमं थःगु नियन्त्रणय् तयेगु नीति वा अभ्यास खः। थुकिया मू उद्देश्य थःगु राज्यया सीमा तःधंकेगु, मेगु थाय् या प्राकृतिक स्रोत साधन थःगु दुने लाकेगु, व थःगु सांस्कृतिक वा राजनीतिक विचारधारा लादे यायेगु जुइ।

साम्राज्यवादया मू स्वरूपत

ऐतिहासिक व आधुनिक सन्दर्भय् साम्राज्यवाद थी-थी कथं खनेदयेफु:

1. औपनिवेशिक साम्राज्यवाद (Colonialism): छगू शक्तिसाली राष्ट्रं मेगु देय्या भूभाग कब्जा यानाः अन थःगु प्रशासन व बस्ती निर्माण यायेगु (दसु: बेलायती साम्राज्यं भारतय् याःगु शासन)।
2. आर्थिक साम्राज्यवाद (Economic Imperialism): प्रत्यक्ष रूपं शासन मयाःसां मेगु देय्या वाणिज्य , खानी, व उद्योगय् थःगु एकाधिकार कायम यायेगु। थुकियात आःया ईलय् 'नव-साम्राज्यवाद' (Neo-imperialism) नं धाइ।
3. सांस्कृतिक साम्राज्यवाद: थःगु भाषा, धर्म, व जीवनशैली मेगु कमजोर समाज वा राष्ट्रय् प्रचार यानाः अनया मौलिक संस्कृति नष्ट यायेगु।

कारक तत्वत (Causes)

साम्राज्यवाद न्ह्यायेगु छुं मू कारणत थ्व कथं दु:

• आर्थिक लाभ: औद्योगिक क्रान्ति धुंकाः कच्चा पदार्थ (Raw materials) व उत्पादन मियाः वैदेशिक वाणिज्य बढे यायेत न्हूगु बजारया आवश्यकता।
• रणनीतिक महत्त्व: सैन्य अड्डात दयेकेत व समुद्री व्यापारिक मार्ग (Trade routes) नियन्त्रण यायेत।
• शक्ति प्रदर्शन: हलिं न्यंकं थःगु देय्या 'प्रतिष्ठा' व 'शक्ति' क्यनेगु इच्छा।

लिच्वः व प्रभाव (Consequences)

साम्राज्यवादं हलिंया इतिहासय् तःधंगु प्रभाव लाकातःगु दु:

1. शोषण (Exploitation): उपनिवेश जूगु देय्या धन-सम्पत्ति व प्राकृतिक स्रोतया दोहन जुइ, गुकिं यानाः स्थानीय मनूत निर्धन जुइ।
2. द्वन्द्व: सीमा विवाद व जातीय द्वन्द्व सिर्जना जुइ, गुगु आःतक नं यक्व अफ्रिकी व एसियाली देय्तय्सं भोग यानाच्वंगु दु।
3. आधुनिकीकरण: छुं थासय् रेलमार्ग, आधुनिक शिक्षा, व सञ्चार प्रविधिया विकास नं साम्राज्यवादी शक्तितय्सं थःगु स्वार्थया निंतिं याःगु खनेदु।

साम्राज्यवाद व नेपाल

नेपाल प्रत्यक्ष रूपं गबलें नं कोलोनी (Colony) मजुल। तर, बेलायती साम्राज्य नाप जूगु सुगौली सन्धि धुंकाः नेपालया राजनीतिक व आर्थिक वाणिज्य ख्यलय् साम्राज्यवादी प्रभाव लाःगु खनेदु।

लिधंसा

• Said, Edward W. (1993). Culture and Imperialism.
• Hobson, J. A. (1902). Imperialism: A Study.