दर्शनया इतिहास

हलिंया थीथी थासय् थीथी कथंया दर्शनतेगु ब्यागलं विकास जूगु दु। दर्शनया इतिहासया खँ ल्हायेबिले थ्व दक्वं दर्शनया कालान्तर विकासक्रम थुइके माः। थ्व पतिइ हलिंया छुं दर्शनया मूलभूत विकासया छुं खँ ब्वयातःगु दु।

इतिहास

छगू शास्त्रया रुपय् दर्शनया इतिहासं दार्शनिक अवधारणा व सिद्धान्तया व्यवस्थित व कालक्रमिक व्याख्या यायेगु कुतः याइ। छुं सिद्धान्तकारतेसं दर्शनया इतिहासयात बौद्धिक इतिहासया छगू भागया रुपय् स्वइ। अथे जुसां, दर्शनय् बौद्धिक इतिहासय् मदूगु न्ह्यसःत नं अनुसन्धान याइ गथेकि न्हापाया दार्शनिकतेगु सिद्धान्तत सत्य ख कि मखु व अन्याःगु न्हापाया दर्शनत वर्तमानय् दार्शनिक रुपं प्रासंगिक जुयाच्वंगु दु कि मदु। दर्शनया इतिहास मू कथं तर्कसंगत अनुसन्धान व वादविवादय् आधारित सिद्धान्तनाप स्वापू दु; छुं इतिहासकारतेसं थ्व खँयात उदार अर्थय् थुइकाः मिथक, धार्मिक शिक्षा, व उखान टुक्कायात दर्शनय् दुथ्याइ।

दर्शनया इतिहासया प्रभावशाली परम्पराय् पश्चिमी, अरबी–फारसी, भारतीय, व चिनियाँ दर्शन ला। मेमेगु दार्शनिक परम्पराय् जापानी दर्शन, ल्याटिन अमेरिकी दर्शन, व अफ्रिकी दर्शन ख।

पाश्चात्य

एरिस्टोटल प्राचीन दर्शनया छम्ह मू व्यक्तित्व ख व वय्‌कलं मेताफिजिक्स, तर्क, नैतिकता, राजनीति व प्राकृतिक विज्ञान नापंया छगू ब्यापक चिन्तन प्रणालीया विकास यानादिल।

पश्चिमी दर्शनया उत्पत्ति प्राचीन ग्रीसय् ईसापूर्व ६गु शताब्दीइ सुकरातपूर्वया दार्शनिकत नापं जुल। इमिसं समग्र ब्रम्हाण्डया तर्कसंगत व्याख्या यायेगु कुतः यात । इमिगु लिउनेया दर्शनयात सुकरात (४६९–३९९ ईसापूर्व), प्लेटो (४२७–३४७ ईसापूर्व), व एरिस्टोटल (३८४–३२२ ईसापूर्व) नं आकार बियादिल। इमिसं दर्शनया विषययात चकंकाः मनूतय्सं गथे यानाः व्यवहार यायेमाः, ज्ञानय् गथे यानाः थ्यंकेगु, व यथार्थ व मनया प्रकृति छु खः धइगु न्ह्यसःत तक विस्तार यात । प्राचीन कालया लिपांगु भागय् दार्शनिक आन्दोलनया उदय जुल, दसु- एपिकुरियनवाद, स्टोइसिजम, सन्देहवाद, व नवप्लेटोवाद । मध्यकाल ५गु शताब्दी ई.संस न्ह्यथन। थ्व कालया केन्द्रविन्दु धार्मिक विषयय् जुल व यक्व चिन्तकतेसं प्राचीन दर्शन छ्यला क्रिश्चियन सिद्धान्तयात व्याख्या व अझ विस्तृत यात।

पूनर्जागरण काल १४गू शताब्दीइ शुरु जुल व थ्व कालय् प्राचीन दर्शन प्रति, विशेष कथं प्लेतोवाद, प्रति यक्व आकर्षण व झुकाव खनेदत। मानवता नं दर्शन नाप थ्व इलय् स्वानावल। आधुनिक काल १७गू शताब्दीइ शुरु जुल। थ्व कालखण्डया छगू मू च्युता गथे दर्शन व वैज्ञानिक ज्ञान दयेकेछिं धैगु जुल। थ्व इलय् कारण व अनुभवयात अप्व महत्त्व बियातल। थ्व झ्वलय् यक्व न्हूगु खँ पिहांवल गुकिया लिधंसाय् आत्मज्ञानया युगय् पुरातनवादी नेतृत्त्वयात चुनौति बीगु ज्या जुल। १९गू शताब्दीइ दर्शनशास्त्रयात थुइकेत थीथी व्यवस्था दयेकेगु कुतः जुल। दसु जर्मन आदर्शवाद व मार्क्सवाद। २०गू शताब्दीया प्रभावशाली विकासय् तर्कया उदय व छ्यला, भाषाया भूमिका व व्यवहारिकताय् जोड, व मू दर्शनशास्त्रया थीथी ज्याझ्वः दसु फेनोमेमोलोजि phenomenology, एक्सिस्तेन्सियलिजम existentialism, व पोस्त-स्त्रक्चरलिजम post-structuralism दुथ्याः। २०गू शताब्दीइ अकादेमिक फिलोसोफिया तच्वःगु विकास खनेदत व थुकिया लिच्वः कथं दर्शनय् अकेदेमिक च्वसु पिथना व अकादमिक संस्थाय् फिलोसोफर बाय् दार्शनिकतेगु उपस्थिति अप्वया वल। नापं, मिसा दार्शनिकतेगु ल्या नं अप्वया वल, यद्यपि मिसा दार्शनिकतेगु ल्या अनुपातिक रुपय् म्हो हे तिनि।

अरबी–फारसी दर्शन

इस्लामिक स्वर्ण युगया दकलय् प्रभावशाली दार्शनिकत मध्ये छम्ह एभिसेनाया किपा ।

अरबी–फारसी दर्शन ईस्लामिक धर्मशास्त्रीय परम्पराय् चर्चाया प्रतिक्रियाया रुपय् ईसापूर्व ९गु शताब्दीया सुरुइ उत्पन्न जुल। थुकिया शास्त्रीय काल १२गु शताब्दी ई. तक्क दयाच्वन व थ्व काल प्राचीन ग्रीक दार्शनिकतेगु तच्वलं प्रभावित जुल। थुकिलि कुरानया शिक्षायात विस्तार व व्याख्या यायेत इमिगु विचाःयात छ्यःलीगु ज्या जुल ।

अल-किन्दी (८०१–८७३ ई.)यात सामान्यतया थ्व परम्पराया न्हापांम्ह दार्शनिकया रुपय् कायेगु या। वय्कलं तर्क व आस्थाया दथुइ सामंजस्य दु धकाः क्यनेगु कुतःया निंतिं अरस्तू व नवप्लेटोनिष्टतय्गु यक्व कृतिया अनुवाद व व्याख्या यानादिल । एभिसेना (९८०–१०३७ ई.) नं थ्व लक्ष्ययात अनुसरण याना विज्ञान, धर्म व रहस्यवादयात कःघानाः यथार्थया तर्कसंगत थुइका बीत छगू व्यापक दार्शनिक प्रणाली दयेकल। अल-गजाली (१०५८–११११ ई.) तर्कं यथार्थ व ईश्वरया वास्तविक थुइकाय् थ्यनेफु धइगु बिचाःया तच्वम्ह आलोचक ख। वय्कलं दर्शनया विस्तृत समालोचना दयेकादिल व कुरानया शिक्षा व रहस्यमय अन्तर्दृष्टि त्वताः दर्शनयात अझ सीमित थाय् बीगु कुतः यानादिल। अल-गजाली व शास्त्रीय कालया अन्त्य धुंका दार्शनिक अनुसन्धानया प्रभाव म्हो जुल। मुल्ला सद्र (१५७१–१६३६ ई.)यात प्रायः लिपाया ईया दकलय् प्रभावशाली दार्शनिकया रुपय् कायेगु या। १९गु व २०गु शताब्दीइ पश्चिमी चिन्तन व संस्थाया अप्वयाच्वंगु प्रभावं इस्लामिक आधुनिकतावादया बौद्धिक आन्दोलनया जन्म यात, गुकिया उद्देश्य परम्परागत इस्लामिक विश्वास व आधुनिकता दथुइ स्वापू थुइकेगु ख।

भारतीय दर्शन

आदि शंकरं अद्वैत वेदान्तया एकवादी दृष्टिकोण विकास यानादिल गुकिलिं विशिष्ट सत्ताया बहुलताया अस्तित्व छगू भ्रम ख धका धयादिल ।

भारतीय दर्शनया छगू विशिष्टता थ्व ख कि थुकिलि यथार्थया प्रकृतिया अन्वेषण, ज्ञानय् थ्यनेगु लँपुत व निर्वाणय् गथे यानाः थ्यनेगु धइगु आध्यात्मिक न्ह्यसःयात एकीकृत यानातःगु दु । ईसापूर्व ९००या आसपास वेद दयेकीगु इलय् थ्व शुरु जूगु खः । वेद हिन्दू धर्मया आधारभूत धर्मग्रन्थ खःसा थुकिलि स्वयं व अन्तिम यथार्थया दथुइ स्वापूया विषयया लिसें आत्माया विगतया कर्मया आधारय् गथे यानाः पुनर्जन्म जुइ धइगु न्ह्यसःया चिन्तन जुइ । थ्व ईलय् बुद्ध धर्म व जैन धर्म थें न्याःगु गैर-वैदिक शिक्षाया नं उदय जुल। बुद्ध धर्मया पलिस्था गौतम बुद्धं (५६३–४८३ ईसापूर्व) यानादिल, गुम्हेस्यां स्थायी आत्माया वैदिक विचारयात चुनौती बियादिल व दुःखं मुक्त जुइगु लँपु प्रस्ताव यानादिल । जैन धर्मया पलिस्था महावीर (५९९–५२७ ईसापूर्व) नं यानादिल, गुम्हेस्यां अहिंसाया नापं सकल जीवनया सम्मानयात नं बः बियादिल।

वयां लिपाया शास्त्रीय काल करिब २०० ईसापूर्वय् न्ह्याःगु खः व थुकिया विशेषता हिन्दू धर्मया ६गु रूढिवादी परम्परा न्याय, वैशेषिक, साँख्य, योग, मीमांसा व वेदान्तया उदय ख। थ्व ईले लिपा अद्वैत वेदान्तया पाठया विकास जुल। थ्व इलय् आदि शंकरं ( c. ७०० –७५० ई.) सकतां छगू हे खः व यक्व विशिष्ट वस्तुं दयाच्वंगु ब्रम्हाण्डया छाप छगू भ्रम खः धकाः धाल । थ्व स्वया भतिचा पाःगु दृष्टिकोण रामानुजं (१०१७–११३७ ई.) न्ह्यथनादिल, गुम्हेस्यां विशिष्टाद्वैत वेदान्तया परम्पराया पलिस्था यानादिल व व्यक्तिगत वस्तुत हलिंया अन्तर्निहित सत्यया छगू पक्ष वा भागया रुपय् सत्य ख धकाः तर्क बियादिल। वय्कलं भक्ति आन्दोलनयात नं लोकप्रिय यायेत ग्वाहालि यानादिल, गुकिलिं आध्यात्मिक लँपुया रुपय् दैवीय प्रति भक्ति स्यनाबिल व भक्तिकाल ईसापूर्व १७गु निसें १८गु शताब्दी तक्क दयाच्वन। आधुनिक ई करिब १८०० ई. निसें शुरु जुल व थुकिया विकास पश्चिमी चिन्तननापया अन्तरक्रियां जुल। दार्शनिकतसें विविध दार्शनिक व धार्मिक शिक्षायात सामंजस्य यायेत ब्यापक व्यवस्था दयेकेगु कुतः यात । दसुया निंतिं स्वामी विवेकानन्द (ई. १८६३–१९०२) नं अद्वैत वेदान्तया शिक्षायात छ्यला फुक्क थीथी धर्म छगू हे दैवीयपाखे वनीगु लँपु खः धकाः तर्क यानादिल ।

चिनिया दर्शन

कन्फ्युसियसया नैतिकता व समाजया शिक्षां लिपाया चिनियाँ दर्शनयात आकार बिल।

चिनियाँ दर्शन विशेष यानाः पाय्छि सामाजिक आचरण, सरकार, व आत्म-संस्कारलिसे स्वापू दूगु व्यावहारिक न्ह्यसः नाप स्वापू दु। ईसापूर्व ६गु शताब्दीइ थ्व ईया राजनीतिक उथलपुथलयात समाधान यायेगु प्रतिस्पर्धी कुतःया झ्वलय् यक्व विचारधारात पिहांवल। थुकिलि दकलय् नांजाःगु कन्फ्युसियसवाद व दाओवाद ख। कन्फ्युसियस धर्मया पलिस्था कन्फ्युसियस (५५१–४७९ ईसापूर्व) नं यानादिल। थ्व विचाः नैतिक गुणया थीथी रुपय् केन्द्रित जुल अले उकिं समाजय् सद्भाव गथे यानाः ब्वलनी धइगु अन्वेषण यात। दाओ धर्मया पलिस्था लाओजीं (६गु शताब्दी ईसापूर्व) यानादिल व थुकिलि मनुतेसं दाओ वा ब्रम्हाण्डया प्राकृतिक व्यवस्थायात पालना याना प्रकृतिनाप तालमेल यासें गथे यानाः म्वायेफइ धकाः जाँच जुल। मेमेगु प्रभावशाली प्रारम्भिक विचारधारा मोहिज्म ख, गुकिलिं परोपकारी परिणामवादया प्रारम्भिक रुप विकास यात, व कानूनवाद, गुकिलिं छगू बल्लाःगु राज्य व कडा कानूनया महत्त्वयात बः बिल।

बुद्ध धर्म ईसापूर्व १ शताब्दीइ चीनय् दुहां वल व बुद्ध धर्मया न्हूगु रुपय् विकशित जुल । ईसापूर्व ३ गूगु शताब्दीनिसें शुआनशुए ब्वनेकुथि दयावल। थुकिं आध्यात्मिक व्याख्याय् विशेष बः बियाः न्हापाया दाओवादी ज्याया व्याख्या यात । नव-कन्फ्युसियसवादया विकास ई. ११गु शताब्दीइ जुल। थुकिं न्हापाया कन्फ्युसियस शिक्षायात व्यवस्थित यात अले नैतिकताया आध्यात्मिक जग मालेगु कुतः यात । चिनियाँ दर्शनय् आधुनिक ई २०गु शताब्दीया सुरुइ न्ह्याःगु व पश्चिमी दर्शनया प्रभाव व प्रतिक्रियां आकार काःगु ख। वर्ग संघर्ष, समाजवाद, व साम्यवादय् केन्द्रित जूगु चिनियाँ मार्क्सवादया उदयया लिच्वः कथं राजनीतिक परिदृश्यय् छगू महत्वपूर्ण रुपान्तरण जुल। मेगु विकास न्हुगु कन्फ्युसियसवादया उदय ख, गुकिया उद्देश्य कन्फ्युसियसवादया शिक्षायात आधुनिकीकरण व पुनर्विचार याना लोकतान्त्रिक आदर्श व आधुनिक विज्ञाननापया अनुकूलताया अन्वेषण यायेगु ख।

मेमेगु परम्परा

परम्परागत जापानी दर्शनं थी-थी परम्पराया विचाःयात आत्मसात व संश्लेषण यात, गुकिलि आदिवासी शिन्तो धर्म व चिनियाँ व भारतीय चिन्तन कन्फ्युसियसवाद व बुद्ध धर्मया रुपय् दुथ्या। थ्व नितां (कन्फ्युसियसवाद व बुद्ध धर्म) दर्शन ६गु व ७गु शताब्दीइ जापानय् दुहां वल। थुकिया अभ्यासया विशेषता धइगु विच्छेदित जाँच स्वयां नं यथार्थलिसे सक्रिय अन्तरक्रिया खः । नव-कन्फ्युसियसवाद १६गु शताब्दी व वयां लिपाया इदो कालय् छगू प्रभावशाली विचारधारा जुल व भाषा व प्राकृतिक जगतय् अप्व ध्यान केन्द्रित यात। क्योतो स्कूल २०गु शताब्दीइ उदय जुल व पूर्वी आध्यात्मिकतायात पश्चिमी दर्शननाप निरपेक्ष शून्यता ( zettai-mu ), स्थान ( basho ), व आत्म थें न्याःगु पूर्वी अवधारणाया अन्वेषणय् एकीकृत यायेगु कुतः यात।

पूर्व औपनिवेशिक कालया ल्याटिन अमेरिकी दर्शन आदिवासी सभ्यतातेसं अभ्यास यात व यथार्थया प्रकृति व मनुया भूमिका सम्बन्धी न्ह्यसःया अन्वेषण यात। थ्व दर्शनया आदिवासी उत्तर अमेरिकी दर्शन नाप समानता दु, गुकिलिं सकल वस्तुया अन्तरसम्बन्ध थें न्याःगु विषयवस्तुयात कःघाःगु दु। औपनिवेशिक कालया इलय् ल्याटिन अमेरिकी दर्शन, १५५०या आसपास न्ह्यथन। थ्व दर्शन विद्वतावादया रुपय् धार्मिक दर्शनया प्रभुत्व दुगु दर्शन खः। उपनिवेश काल लिपाया कालय् प्रभावशाली विषयत सकारात्मकतावाद, मुक्तिया दर्शन, व पहिचान व संस्कृतिया अन्वेषण ख।

प्रारम्भिक अफ्रिकी दर्शन मुख्यतः मौखिक रुपं संचालन व संचार जुइगु खः । थ्व समुदाय, नैतिकता, व पुर्खाया विचारय् केन्द्रित जुल, गुकिलिं लोककथा, बुद्धिमान धापू, धार्मिक विचार, व उबुन्तु थें न्याःगु दार्शनिक अवधारणायात कःघानातःगु दु। २०गु शताब्दीया सुरुइ व्यवस्थित अफ्रिकी दर्शनया उदय जुल। थुकिलि नृवंशविज्ञान, नेग्रिटुड, सकल-अफ्रिकनवाद, मार्क्सवाद, उत्तर उपनिवेशवाद, सांस्कृतिक पहिचानया भूमिका, सापेक्षवाद, अफ्रिकी इपिस्तेमोलोजी, व युरोकेन्द्रितवादया समालोचना थेंज्याःगु विषयया चर्चा यानातःगु दु ।

स्वयादिसँ

• दर्शन