उत्तर अमेरिकाया इतिहास
उत्तर अमेरिकाया इतिहास धइगु उत्तर अमेरिका महादेशय् मनूत वःगु ई निसें थौंकन्हय् तकया घटनातय्गु विवरण खः। थनया इतिहासय् आदिवासी मनूत, युरोपेली उपनिवेश, दासत्व, क्रान्ति, व आधुनिक राष्ट्रत (दसु संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा, मेक्सिको) या पलिस्था ला। उत्तर अमेरिकाया मानव इतिहास ४०,००० निसें १७,००० दँ न्ह्यः "बेरिन्जिया" (Beringia) या माध्यमं एसिया न उत्तर अमेरिका वःपिं मनूत पाखें सुरु जूगु खः।[१]
कोलम्बस-पूर्वया ई (Pre-Columbian Era)
[सम्पादन]युरोपेलीत वये न्ह्यःया ईयात "कोलम्बस-पूर्वया ई" (Pre-Columbian era) धाइ। थ्व ईलय् आदिवासीतय्सं थीथी थासय् तःधंगु सभ्यताया विकास यात।
आदिवासीतय्गु आगमन
[सम्पादन]वैज्ञानिकतय्गु विचाः कथं, हिमयुग (Ice Age) या इलय् समुद्रया सतह म्हो जुयाः साइबेरिया (रुस) व अलास्का (अमेरिका) दथुइ बँया तां "बेरिन्जिया" दयावल। थ्व हे तां जुयाः मनूत एसिया न उत्तर अमेरिका वःगु खः। थुपिं मनूतय्त "प्यालियो-इन्डियनत" (Paleo-Indians) धाइ।[२] इमिगु विस्तार बिस्तारं दक्षिण पाखे जुल व इमिसं थःगु संस्कृति दयेकल। "क्लोभिस संस्कृति" (Clovis culture) थनया दकलय् पुलांगु संस्कृति मध्ये छगू खः।
मेसोअमेरिकाया लहना
[सम्पादन]महादेशया दक्षिणी भाग (वर्तमान मेसोअमेरिका व मेक्सिको) य् तःधंगु साम्राज्यत ब्वलन।
माया लहना (Maya Civilization): माया सभ्यता थःगु गणित, खगोलशास्त्र, व च्वयेगु पद्धतिया निंतिं नांजाः। इमिसं त-तःधंगु पिरामिड व शहरत दयेकल।[३]
एज्टेक साम्राज्य (Aztec Empire): १४गु निसें १६गु सदी तक एज्टेकतः मध्य मेक्सिकोय् शासन यात। इमिगु राजधानी तेनोच्तिकिलान (Tenochtitlan) (थौंकन्हय् या मेक्सिको नगर) संसारया दकलय् तःधंगु शहर मध्ये छगू खः।
उत्तरी क्षेत्र
[सम्पादन]वर्तमान अमेरिका व क्यानडाय् नं थीथी संस्कृति ब्वलन। "मिसिसिपियन संस्कृति" (Mississippian culture) य् तःधंगु माउन्ड (mounds) दयेकेगु चलन दुगु खः। "काहोकिया" (Cahokia) थ्व संस्कृतिया दकलय् तःधंगु शहर खः।[४]
युरोपियन स्वापू व उपनिवेश
[सम्पादन]यद्यपि भाइकिङ (Vikings) त १०गु सदीइ हे "न्युफाउन्डल्याण्ड" (Newfoundland) य् थ्यंकूगु खः, तर उत्तर अमेरिकाया स्थायी युरोपेली इतिहास १४९२ य् क्रिस्टोफर कोलम्बसया यात्रा लिपा सुरु जुल।[५]
स्पेनिस उपनिवेश
[सम्पादन]कोलम्बसया यात्रा लिपा, स्पेन नं क्यारिबियन, मेक्सिको व फ्लोरिडाय् थःगु साम्राज्य विस्तार यात। १५२१ य् हर्नान कोर्टेस (Hernán Cortés) नं एज्टेक साम्राज्ययात त्याकल। स्पेनिसतय्सं लुं व वहः लुइकेगु व क्रिस्चियन धर्म प्रचार यायेगु उद्देश्यं शासन यात।
बेलायती व फ्रान्सेली उपनिवेश
[सम्पादन]१७गु सदीइ बेलायत व फ्रान्स नं उत्तर अमेरिकाय् उपनिवेश दयेकल।
फ्रान्स: फ्रान्सं वर्तमान क्यानडा व मिसिसिपी खुसि या क्षेत्रय् "न्यू फ्रान्स" (New France) पलिस्था यात। इपिं विशेष यानाः भुत्ला (fur) या ब्यापारय् केन्द्रित जुल।
बेलायत: बेलायतं एटलान्टिक तटय् "१३गू उपनिवेश" (Thirteen Colonies) पलिस्था यात, गुगु लिपा वनाः संयुक्त राज्य अमेरिका जुल। जेम्सटाउन (१६०७) व प्लिमथ (१६२०) बेलायतया न्हापांगु बस्तीत खः।[६]
ल्वापु व आदिवासीतय्गु पतन
[सम्पादन]युरोपियनतय्गु आगमन लिसे "कोलम्बियन एक्सचेन्ज" (Columbian Exchange) सुरु जुल। युरोपेलीतय्सं हःगु ल्वय् (दसु: बिफर/स्मलपक्स) या कारणं ९०% स्वया अप्वः आदिवासी जनसंख्याया मृत्यु जुल।[६]
क्रान्ति व राष्ट्र निर्माण
[सम्पादन]१८गु व १९गु सदीइ युरोपेली शासनया विरुद्ध क्रान्ति सुरु जुल।
१७७६ य् १३गू बेलायती उपनिवेशतय्सं स्वतन्त्रताया घोषणा (Declaration of Independence) यात। अमेरिकी स्वतन्त्रता हताः (१७७५–१७८३) लिपा जर्ज वासिङ्टन या नेतृत्त्वय् संयुक्त राज्य अमेरिका (USA) या पलिस्था जुल। थ्व हलिमया न्हापांगु आधुनिक लोकतान्त्रिक गणतन्त्र खः।[७]
हैटियन क्रान्ति
[सम्पादन]१७९१ निसें १८०४ तक, सेन्ट-डोमिन्ग्यु (St. Domingue) या दासत्वय् दुपिं मनूतय्सं फ्रान्सया विरुद्ध विद्रोह यात। थ्व हैटियन क्रान्ति लिपा हेइटी हलिमया न्हापांगु स्वतन्त्र "हाकुगु गणतन्त्र" (Black Republic) जुल।
मेक्सिकन स्वतन्त्रता
[सम्पादन]१८१० य् मिगुएल हिडाल्गो (Miguel Hidalgo) नं स्पेनया विरुद्ध मेक्सिकोया स्वतन्त्रता हताः सुरु यानादिल। १८२१ य् मेक्सिको स्वतन्त्र जुल।
१९गु सदी व विस्तार (19th Century Expansion)
[सम्पादन]१९गु सदीइ उत्तरी अमेरिकाय् सीमा विस्तार व आन्तरिक गृहयुद्ध खनेदत।
पश्चिम पाखे विस्तार: अमेरिकां १८०३ य् फ्रान्स पाखें "लुइसियाना पर्चेज" (Louisiana Purchase) या माध्यमं तःधंगु भूभाग न्यात। "म्यानिफेस्ट डेस्टिनी" (Manifest Destiny) या विचाः कथं अमेरिका एटलान्टिक निसें प्रशान्त महासागर तक थ्यन।
अमेरिकन गृहयुद्ध : १८६१ निसें १८६५ तक, अमेरिकाय् उत्तरी राज्य व दक्षिणी राज्य दथुइ दासत्वया विषयस गृहयुद्ध जुल। अब्राहम लिंकनया नेतृत्त्वय् दासत्व अन्त्य जुल व अमेरिका छगू राष्ट्रया रुपय् ल्यन।[८]
क्यानडाया महासंघ: १८६७ य् बेलायती उपनिवेशत जानाः क्यानडा (Canada) या पलिस्था जुल।
२०गु सदी व आधुनिक युग (20th Century and Modern Era)
[सम्पादन]२०गु सदीइ उत्तर अमेरिका हलिमया राजनीति व अर्थतन्त्रया केन्द्र जुल।
हताः व शीतयुद्ध: प्रथम विश्वयुद्ध व द्वितीय विश्वयुद्धय् अमेरिका व क्यानडां महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितल। द्वितीय विश्वयुद्ध लिपा अमेरिका व सोभियत संघ दथुइ "शीतयुद्ध" (Cold War) जुल। १९६२ य् क्युबाया मिसाइल संकट (Cuban Missile Crisis) नं हलिमयात आणविक हताःया सिथय् थ्यंकल।
नागरिक अधिकार: १९५० व ६०या दशकय् मार्टिन लुथर किङ जुनियर थें न्याःपिं नेताया नेतृत्त्वय् नागरिक अधिकार आन्दोलन (Civil Rights Movement) जुल, गुकिलिं नस्लवादया अन्त्य यायेत ग्वाहालि यात।
आर्थिक एकीकरण: १९९४ य् अमेरिका, क्यानडा व मेक्सिको दथुइ नाफ्टा (NAFTA - North American Free Trade Agreement) हस्ताक्षर जुल, गुकिलिं महादेशीय व्यापारयात बढावा बिल।[९]
लिधंसा
[सम्पादन]- ↑ Kelly, Robert L.; Todd, Lawrence C. (1988). "Coming into the Country: Early Paleoindian Hunting and Mobility". American Antiquity. 53 (2): 231–244.
- ↑ Fiedel, Stuart J. (1992). Prehistory of the Americas. Cambridge University Press.
- ↑ Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2006). The Ancient Maya. Stanford University Press.
- ↑ Pauketat, Timothy R. (2009). Cahokia: Ancient America's Great City on the Mississippi. Viking.
- ↑ Crosby, Alfred W. (1972). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492. Greenwood Press.
- 1 2 Middleton, Richard; Lombard, Anne (2011). Colonial America: A History to 1763. Wiley-Blackwell.
- ↑ Wood, Gordon S. (2002). The American Revolution: A History. Modern Library.
- ↑ McPherson, James M. (1988). Battle Cry of Freedom: The Civil War Era. Oxford University Press.
- ↑ Villarreal, M. Angeles; Fergusson, Ian F. (2017). The North American Free Trade Agreement (NAFTA). Congressional Research Service.