इपिस्तेमोलोजी
इपिस्तेमोलोजी (Epistemology) धाःगु ज्ञानया अध्ययन याइगु दर्शनशास्त्रया छगू मू कचा खः। ज्ञान धयागु छु खः, ज्ञान गुकथं प्राप्त जुइ, व ज्ञानया सीमा छु खः धइगु खँ थुकिलि अध्ययन जुइ। इपिस्तेमोलोजी खँग्वः ग्रीक भाषाया 'Episteme' (ज्ञान) व 'Logos' (अध्ययन) स्वानाः दयावःगु खः। थ्व कचा दर्शनशास्त्रया दकलय् पुलांगु व महत्त्वपूर्ण कचाय् छगू खः। थुकिलि विश्वास, सत्य, व तर्कया दथुइ दुगु स्वापूयात विचारात्मक रूपं स्वयेगु ज्या जुइ। मनुं छुं खँयात 'सत्य' धकाः गथे सिइकेगु धइगु खँ थ्व विषयया मू सोच खः। इपिस्तेमोलोजीं ज्ञान प्राप्त यायेगु मू स्रोत तर्क, अनुभव, व प्रत्यक्ष प्रमाणयात काइ। थुकिलि संशयवाद (Skepticism) या खँय् नं तःधंगु विचाः जुइ, गुकिं 'गुकथं झीसं पूर्ण सत्य सिइके फइ' धइगु न्हेसः थनिं। थ्व शास्त्रं ज्ञान व धारणा (Belief) या दथुइ दुगु भिन्नतायात स्पष्ट याइ। आधुनिक विज्ञान, मनोविज्ञान, व दर्शनशास्त्रया विकासय् थ्व ख्यःया तःधंगु योगदान दु। थुकिलि ज्ञानयात तर्कसंगत समर्थित विश्वास (Justified True Belief) या रूपय् व्याख्या यायेगु परम्परा दु। थीथी दार्शनिकतयेसं थुकिया खँय् थःगु थीथी मत प्वंकादीगु दु। वैज्ञानिक अनुसन्धानया जग निर्माण यायेत थ्व ख्यःया मू भूमिका दु। ज्ञान प्राप्त यायेगु प्रक्रियायात वैज्ञानिक व तर्कपूर्ण दयेकेत थ्व ख्यलं ग्वाहालि याइ।
इपिस्तेमोलोजीया मू विषय
[सम्पादन]- ज्ञान
- ज्ञानया स्रोत (प्रमाण संस्कृतय्)
- ज्ञानया प्रकार
- वर्णनात्मक ज्ञान – "ज्ञान गुकिलिं"।
- प्रक्रियागत ज्ञान – "ज्ञान गथे"
- परिचययात्मक द्वारा ज्ञान
- A priori व a posteriori
- विश्लेषणात्मक–सिन्थेटिक भेद
- गेटियर समस्या
- औचित्य (Justification)
- रिग्रेस आर्गुमेन्ट
- मुन्चहाउसेन ट्राइलेमा
- औचित्यया सिद्धान्त
- आधारभूततावाद – मूलभूत विश्वासं मेगु, गैर-मूलभूत विश्वासयात जायज ठहर याइ।
- कोहेरेन्टिज्म – छम्ह मनुखं दयेकातःगु विश्वास मेमेगु विश्वासलिसे पाय्छि जुसाः जायज जुइ, प्रत्येक विश्वास समग्र विश्वासया व्यवस्थालिसे मेल जुसाः जायज जुइ।
- अनन्तवाद – विश्वासयात अनन्त कारणया झ्वलं जायज ठहर याइ।
- फाउन्डहेरेन्टिज्म – दोषपूर्ण आधार व समन्वय निगुलिं औचित्यया घटक खः—सुजन हाकं (Susan Haack) प्रस्तावित याःगु।
- आन्तरिकवाद व बाह्यवाद – विश्वासीं आन्तरिक ज्ञान (आन्तरिकवाद)या माध्यमं छुं विश्वासयात औचित्यपूर्ण यायेत सक्षम जुइमाः, वा पिनेया ज्ञानया स्रोतयात छ्यला छुं विश्वासयात औचित्यपूर्ण यायेफइ (बाह्यवाद) ।
- जन्मवाद – मन ज्ञान नापं जन्म जुइ।
- सुधारित ज्ञानमीमांसा – उचित संज्ञानात्मक कार्यं वारेन्टी जुइगु विश्वास—एल्विन प्लान्टिङ्गां प्रस्तावित याःगु।
- प्रमाणवाद – प्रमाणय् जक निर्भर जुइगु विश्वास ।
- विश्वसनीयता – छगू विश्वसनीय प्रक्रियाया लिच्वः खःसा दयावइगु विश्वास।
- अमोघता (Infallibilism) – ज्ञान गलत जुइगु सम्भावना मदूगु।
- फ्यालिबिलिज्म – दाबीयात निष्कर्षात्मक रुपं प्रमाणित वा जायज ठहर यायेमफुसां स्वीकार यायेफइ ।
- गैर-औचित्यवाद – दाबीयात औचित्यपूर्ण यायेगु पलेसा आक्रमण यानाः खण्डन यानाः ज्ञान उत्पादन जुइ ।
- मिथ्याकरण (मिथ्याकरण यायेफइगु)
- प्रमाण (सत्य)
- प्रमाणया मापदण्ड
- रिग्रेस आर्गुमेन्ट
- सत्य
- सत्यया मापदण्ड
- विश्वास
- विश्वास संशोधन
- गुण इपिस्तेमोलोजी (Virtue epistemology)
- ज्ञान व कर्मको एकता
बिचाःया विधा
[सम्पादन]- अनुभववाद
- तर्कवाद
- इपिस्तेमोलोजीया सन्देहवाद
- व्यावहारिकतावाद
- प्राकृतिक इपिस्तेमोलोजी
- सन्दर्भवाद
- सापेक्षवाद
- रचनावादी इपिस्तेमोलोजी
- आदर्शवाद
- बायेसियन इपिस्तेमोलोजी
- नारीवादी इपिस्तेमोलोजी
- जन्मजातवाद
- सोझा यथार्थवाद
- घटनावाद
- सकारात्मकतावाद
- आलोचनात्मक तर्कवाद
इपिस्तेमोलोजीया लागा
[सम्पादन]- औपचारिक इपिस्तेमोलोजी – परम्परागत ज्ञानात्मक समस्यायात स्पष्ट यायेत तर्क, सम्भाव्यता सिद्धान्त व गणना योग्यता सिद्धान्तपाखें औपचारिक विधि छ्यलीगु इपिस्तेमोलोजीया उपविषय
- कम्प्यूटेशनल इपिस्टेमोलोजी
- ऐतिहासिक इपिस्तेमोलोजी – थी थी ताजिया ज्ञानया ऐतिहासिक अवस्था व हिलासूया अध्ययन
- मेटा-इपिस्तेमोलोजी – ज्ञानशास्त्रया विषय, पदार्थ, विधि व उद्देश्य व ज्ञानयात थुइकेगु व संरचना यायेगु दृष्टिकोणया आध्यात्मिक अध्ययन
- सामाजिक इपिस्तेमोलोजी – सामूहिक ज्ञान व ज्ञान नाप सामाजिक आयामया अध्ययन
स्वापू दुगु ख्यः
[सम्पादन]- विज्ञानया दर्शन
- ज्ञानया समाजशास्त्र
थ्व नं स्वयादिसँ
[सम्पादन]- अनुप्रयुक्त ज्ञानमीमांसा
- एपिस्टेमिक तर्क
- इपिस्तेमोलोजीया इतिहास
- व्यक्तिगत इपिस्तेमोलोजी
स्वयादिसँ
[सम्पादन]| This article is a stub. You can help Wikipedia by expanding it. |