चिनियाँ साहित्य

चिनियाँ साहित्य हलिंया दकलय् पुलां व निरन्तर रूपं विकास जुया वयाच्वंगु साहित्यिक परम्परामध्ये छगू खः। थ्व साहित्य प्राचीन चिनियाँ लिपि, दर्शन (विशेष यानाः कन्फुसियस व ताओ), व साम्राज्यया उत्थान-पतन नाप स्वानाच्वंगु दु। चिनियाँ साहित्यं चिनाखँ (Poetry), इतिहास, व उपन्यासया ख्यलय् हलिं न्यंकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

मू कालखण्ड

चिनियाँ साहित्यया विकासयात मुख्यतया क्वय् बियाकथंया कालखण्डय् बाये फइ:

१. शास्त्रीय काल (६-गू शताब्दी इपू निसें)

थ्व ईलय् चिनियाँ दर्शन व नैतिकताया जग दतः।

प्यंगू सफू व न्यागू शास्त्रीय ग्रन्थ

प्यंगू सफू व न्यागू शास्त्रीय ग्रन्थ(चीनी: 四書五經; Sishū Wǔjīng, Four Books and Five Classics): कन्फ्युसियसया बिचाःत दूगु थ्व ग्रन्थतय्सं चिनियाँ समाज व सरकारी परीक्षा प्रणालीय् करिब २,००० दँ तक तःधंगु प्रभाव लाकल। प्यंगू सफू व न्यागू शास्त्रीय ग्रन्थ कन्फ्युसियसवादया मू ग्रन्थत खः। थ्व ग्रन्थतय्सं चीनया सामाजिक, राजनीतिक व नैतिक जीवनय् करिब २,००० दँ तक तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। विशेष यानाः 'मिङ' व 'चिङ' राजवंशया ईलय् सरकारी सेवाया परीक्षा (Imperial Examination) थ्वहे ग्रन्थतय्सं निर्धारण याइगु खः।

प्यंगू सफू (四書)

प्यंगू सफू धयागु कन्फुसियसवादया आधारभूत सिद्धान्त क्यनेगु ग्रन्थत खः, गुकियात १२-गू शताब्दीइ 'झू शी' (Zhu Xi) नं मुंकादीगु खः:

1. महान सयेकेगु (Great Learning - 大學): थ्व सफू स्व-सुधार व नैतिक शासनय् केन्द्रित दु।
2. मध्यमार्गया सिद्धान्त (Doctrine of the Mean - 中庸): थुकी जीवनय् सन्तुलन व सद्गुण (virtue) या महत्त्व स्यनातःगु दु।
3. कन्फुसियसया उपदेश (Analects - 論語): कन्फुसियस व वय्कःया चेलात दथुया संवादया संकलन। थ्व कन्फुसियस दर्शनया दकलय् महत्त्वपूर्ण स्रोत खः।
4. मेन्सियस (Mencius - 孟子): कन्फुसियसया महान अनुयायी 'मेन्सियस' या बिचाःत दूगु सफू, गन मनूया स्वभाव जन्मजात रूपं 'बांलाः' (good) दइ धकाः तर्क यानातःगु दु।

न्यागू शास्त्रीय ग्रन्थ (The Five Classics - 五經)

न्यागू शास्त्रीय ग्रन्थ प्राचीन चीनया इतिहास, चिनाखँ, व अनुष्ठानया अभिलेख खः। थ्व ग्रन्थत कन्फुसियस स्वया न्हापा निसें अस्तित्वय् दूगु खः, तर वय्कलं थुकिया सम्पादन व प्रचार यानादिल:

1. परिवर्तनया ग्रन्थ (I Ching - 易經): थ्व भविष्य फल (divination) व ब्रह्माण्डया दर्शन नाप सम्बन्धित दु। थुकिया 'यिन-याङ' सिद्धान्त हलिं न्यंकं नांजाः।
2. चिनाखँया ग्रन्थ (Classic of Poetry - 詩經): ३०५ गू प्राचीन चिनियाँ चिनाखँतयगु संकलन।
3. अनुष्ठानया ग्रन्थ (Book of Rites - 禮記): प्राचीन चिनियाँ रीतिथिति, शिष्टाचार व सरकारी संरचनाया विवरण।
4. इतिहासया ग्रन्थ (Book of Documents - 書經): प्राचीन जुजुतयगु घोषणा व ऐतिहासिक अभिलेख।
5. वसन्त व शरद ऋतुया इतिहास (Spring and Autumn Annals - चिनिया भासय्: 春秋年代记): 'लु' (Lu) राज्यया आधिकारिक इतिहास। वसन्त व शरद ऋतुया इतिहास छगू प्राचीन चिनिया ऐतिहासिक वृत्तान्त ख। थ्व वृत्तान्त चिनिया शास्त्रीय ऐतिहासिक च्वखँया छगू मू खण्ड खः। थ्व सफू लु राज्यया आधिकारिक ऐतिहासिक दस्ताबेज खः व थ्व दस्ताबेजय् ७२२ निसें ४८१ इपू तकया २१४दँया घटनाया खँ च्वयातःगु दु। चिनिया इतिहास वृत्तान्तया ख्यलय् वर्तमानया ईलय् दयाच्वंगु दकलय् पुलांगु वृत्तान्त(annals) थ्व हे ख। कन्फ्यूशियसं तयार याःगु धकाः परम्परागत कथं नालातःगु थ्व सफू (मेन्सियसयं थ्व खँ धयातःगु खः) चिनिया साहित्यया न्यागू शास्त्रीय ग्रन्थय् छगू खः।

थ्व सफूति लु राज्यया मू घटनात दसु जुजुतेगु राज्याभिषेक, इहिपा, मृत्यु, शासकतेगु सिथं, मू ल्वापू, बलिप्रथा, ज्योतिषया हिसाबं महत्त्वपूर्ण खगोलीय अभूतपूर्व घटना, प्राकृतिक विपद आदिया खँ कनातःगु दु।[1] थ्व सफूलि दुथ्यानातःगु विवरण संक्षिप्त जु व औसतय् छगू विवरणय् १०ग्वः आखः जक छ्यलातःगु दु। छुं नं घटनाक्रमयात परिमार्जित यानातःगु मदु व छुं स्पष्ट यानाबिइगु कुतः खनेमदु।

ल्वापूमि राज्यतेगु काल (४७५-२२१ ईपू) य् थ्व सफूया थीथी टिप्पणी/टीका च्वयेगु ज्या जुल। थथे च्वःगु च्वखँ/ग्रन्थतेसं थ्व सफूति दुथ्याःगु संक्षिप्त सूचंयात विस्तृत यायेगु वा सफूया विवरणया धाथेंया अर्थ म्हसीकिगु कुतः यात । थथे च्वःगु थीथी टिप्पणीइ नांजाःगु सुं जुओ जुआनया ग्रन्थ, थःगु हे भिंगु गुणया कारणं छगू शास्त्रीय सफू जूवन। थ्व सफू थीथी प्रचलित चिनिया धापूया स्रोत नं जुल।

लाओजी (Laozi):

ताओ धर्मया मू ग्रन्थ 'ताओ-ते-चिङ' (Tao Te Ching)। ताओ-ते-चिङ वा लाओजी (परम्परागत चिनियाँ: 道德經; सरलीकृत चिनियाँ: 道德经) ताओ धर्मयागु धार्मिक ग्रन्थ खः। थ्व छगू चिनियाँ शास्त्रीय ग्रन्थ व ताओ धर्मया आधारभूत कृति ख गुकियात परम्परागत रुपं लाओजी नं च्वयादीगु धकाः श्रेय बियातःगु दु। यद्यपि, थ्व ग्रन्थया च्वमि व रचनाया तिथिइ बहस जुयाच्वंगु दु। दकलय् पुलांगु उत्खनन जूगु संस्करण ईसापूर्व ४गु शताब्दीया अन्तय् ख। ताओ ते चिङ दार्शनिक व धार्मिक ताओ धर्म निगुलिंया केन्द्रय् ला। सामान्य रुपय् चिनियाँ दर्शन व धार्मिक अभ्यासय् थ्व ग्रन्थ तसकं प्रभावशाली दु। थ्व ग्रन्थयात सामान्यतया झुआङजी, मेगु मू ताओवादी ग्रन्थ स्वया न्ह्यःया कथं कायेगु या। थ्व ग्रन्थया दुने उत्पन्न जूगु खँग्वःतेत चिनिया कानूनीवादी दार्शनिक, कन्फ्युसियसवादी व चिनियाँ बौद्धतय्सं पुनर्व्याख्या व विस्तार यानातःगु दु। थ्व ग्रन्थ पश्चिमय् यक्व नांजा, व थ्व ग्रन्थ हलिं साहित्यय् दकलय् अप्व अनुवादित ग्रन्थय् छगू ख।

२. ताङ वंश: चिनाखँया स्वर्ण युग (६१८–९०७)

ताङ कालखण्ड चिनियाँ चिनाखँया दकलय् च्वय्या बिन्दु खः।

• ली बाई (Li Bai): थःगु स्वच्छन्द व कल्पनाशिल चिनाखँया निंतिं प्रसिद्ध।
• दु फु (Du Fu): थःगु यथार्थपरक व सामाजिक चेतना दूगु चिनाखँया निंतिं नांजाः।

३. मिङ व चिङ वंश: उपन्यासया उदय

थ्व ईलय् चिनियाँ गद्य व उपन्यासं पूर्णता कात। 'प्यंगू महान शास्त्रीय उपन्यास' (Four Great Classical Novels) थ्वहे ईया खः:

1. स्वंगु राज्यया इतिहास बाय् सांगुयो याङ्गयि (Romance of the Three Kingdoms, परम्परागत चिनियाँ: 三國演義; अपूगु चिनियाँ: 三国演义; पिन्यिन: Sānguó Yǎnyì): स्वंगु राज्यया युद्ध व रणनीतिया महाकाव्य।
2. जल सिमाना (Water Margin): विद्रोही वीरतयगु बाखँ।
3. पश्चिमया यात्रा (Journey to the West): माकः जुजु (Monkey King) या साहसिक यात्रा।
4. ह्यांगु च्याम्बरया म्हगस (Dream of the Red Chamber): चिनियाँ समाज व परिवारया सूक्ष्म चित्रण।

४. आधुनिक काल (२०-गू शताब्दी निसें)

१९१९ या 'मे ४ आन्दोलन' धुंकाः चिनियाँ साहित्यय् क्रान्तिकारी परिवर्तन वल।

• लु शुन (Lu Xun): आधुनिक चिनियाँ साहित्यया अबु धका हनातःम्ह च्वनि। वय्कलं चिनिया समाजया विसंगतिइ तच्वःगु प्रहार यानादिल।

चिनियाँ साहित्यया विशेषता

• आखः व कला (Calligraphy): चिनियाँ साहित्य व चित्रकला छगू हे 'ब्रस' पाखें सिर्जना जुइ, उकिं थन लिपियात नं छगू उच्च कलाया रूपय् काइ।
• प्रकृति व अध्यात्म: अप्वः थें चिनाखँय् मनू व प्रकृति दथुया सन्तुलन क्यनेगु कुतः याइ।
• नैतिकता: साहित्ययात अक्सर मनूया चरित्र निर्माण व सामाजिक सुधारया माध्यमया रूपय् छ्यली।

हलिमय् प्रभाव

चिनियाँ साहित्यं जापान (विशेष यानाः 'हाइकु' व 'कान्जी'), कोरिया व भियतनामया साहित्यिक विकासय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। १८-गू शताब्दी निसें युरोपेली विद्वानतय्सं कन्फुसियसया बिचाःत सयेकेगु सुरु यात, गुकिं पाश्चात्य दर्शनय् नं छुं हद तक प्रभाव लाकल।

लिधंसा

• Idema, Wilt & Haft, Lloyd (1997). A Guide to Chinese Literature.
• Owen, Stephen (1996). An Anthology of Chinese Literature: Beginnings to 1911.
• Lu, Xun (1923). A Brief History of Chinese Fiction.