कार्बोहाइड्रेट

कार्बोहाइड्रेट (अङ्ग्रेजी: Carbohydrate) धयागु कार्बन (Carbon), हाइड्रोजन (Hydrogen), व अक्सिजन (Oxygen) अणु स्वानाः दयाच्वंगु छगू जैविक कम्पाउन्ड (Organic compound) खः। थुकियात रसायनशास्त्रय् सामान्य सूत्र $C_{m}(H_{2}O)_{n}$ कथं क्यने छिं।

कार्बोहाइड्रेट प्राणी व वनस्पति निगुलिंया निंतिं उर्जाया (Energy) मू स्रोत खः। झीसं नइगु जा, मरि, व सिसा-बुसाय् कार्बोहाइड्रेट दइ। थुकियात "स्याकराइड" (Saccharide) वा चिनी (Sugar) पुचःया रसायन नं धाइ।

ब्वथला

कार्बोहाइड्रेटयात उकिया संरचनाया आधारय् प्यंगू मू पुचलय् ब्वथले छिं:

१. मोनोस्याकराइड (Monosaccharides)

थ्व दकलय् सरल प्रकारया कार्बोहाइड्रेट खः। कार्बोहाइड्रेटया हे गुण दयेकः थुकियात अझ चिधंगु भागय् ब्वथले फइ मखु (Hydrolysis याये फइ मखु)। थ्व दकले सामान्य "चिनी" (Sugar) खः। थुकिया संरचनात्मक रुपत थथे दु:

• ग्लुकोज (Glucose): थ्व प्राणीया हिइ दइगु मू चिनी खः। थ्व कोष (Cell) या उर्जाया मू स्रोत खः।
• फ्रुक्टोज (Fructose): थ्व सिसाबुसाय् दइगु चिनी खः।
• ग्यालेक्टोज (Galactose): थ्व दुरुइ दइ।

२. डाइस्याकराइड (Disaccharides)

निग्वः मोनोस्याकराइड स्वानाः डाइस्याकराइड दयावइ।

• सुक्रोज (Sucrose): थ्व ग्लुकोज व फ्रुक्टोज स्वानाः दयावइ। झीसं न्हिथं छ्यलीगु "चिनी" थ्व हे खः। सुगरया ग्लुकोज जुगुलिं थुकियात सुक्रोज धाःगु ख।
• ल्याक्टोज (Lactose): थ्व ग्लुकोज व ग्यालेक्टोज स्वानाः दयावइ। थुकियात "दुरु चिनी" (Milk sugar) नं धाइ।
• माल्टोज (Maltose): निग्वः ग्लुकोज स्वानाः दयावइ।

३. ओलिगोस्याकराइड (Oligosaccharides)

थ्व ३ निसें १० ग्वः मोनोस्याकराइड स्वानाः दयावइ। थ्व प्रायः कोषया भः (Cell membrane) य् दइ व कोष-कोष दथुइ सञ्चार (Cell recognition) यायेत ग्वाहालि याइ।

४. पोलिस्याकराइड (Polysaccharides)

थ्व तःधंगु व जटिल अणु खः, गुगु १०ग्वः स्वया अप्व मोनोस्याकराइड स्वानाः दयावइ। थ्व निगु प्रकारया दइ:

• स्वथनाः पोलिस्याकराइड (Storage Polysaccharides):
  • स्टार्च (Starch): वनस्पतिइ उर्जा स्वथनेगु रुप। (दसु: आलु, जा)।
  • ग्लाइकोजेन (Glycogen): प्राणी व मनूया सों (Liver) व लाधिइ (Muscles) उर्जा सञ्चित यायेगु रुप।
• संरचनात्मक पोलिस्याकराइड (Structural Polysaccharides):
  • सेलुलोज (Cellulose): वनस्पतिया कोष-अंगल (Cell wall) दयेकी। थ्व पृथ्वीइ दकलय् अप्व दइगु जैविक पदार्थ खः।
  • काइटिन (Chitin): की (Insects) व कःलि आदिया पिनेया छाःगु भाग (Exoskeleton) दयेकी।

ज्या

कार्बोहाइड्रेटया मू ज्या थुकथं दु:

1. उर्जाया स्रोत: १ ग्राम कार्बोहाइड्रेटं थ्यं-मथ्यं ४ क्यालोरी उर्जा बी। ग्लुकोजं म्हयागु कोषतय्त तत्काल उर्जा बी।
2. उर्जा सञ्चय: वनस्पतिइ स्टार्चया रुपय् व प्राणीइ ग्लाइकोजेनया रुपय् उर्जा स्वथनिगु जुइ।
3. संरचना निर्माण: सेलुलोजं वनस्पतिया छाःगु संरचना दयेकी।
4. पाचनय् ग्वाहालि: फाइबर (Fiber) वा सेलुलोजं प्वाःया ज्या बांलाकेत व कब्जियत मजुइकेत ग्वाहालि याइ।

आहार स्रोत

• सरल कार्बोहाइड्रेट: चिनी, सिसाबुसा, दुरु, मरि (Sweets) आदि। थ्व याकनं जिलंनि व उर्जा बी।
• जटिल कार्बोहाइड्रेट (Complex Carbohydrates): जा, छ्व (Wheat), मुस्या (Lentils), आलु, व तर्कारी आदि। सामान्य इलय् थ्व उसाँय् या निंतिं बांलाः छाय्धाःसा थुकिलि फाइबर व भिटामिन दइ।

उसाँय्

कार्बोहाइड्रेट म्हया निंतिं माः, तर थ्व पदार्थ अप्वः नल धाःसा "तःग्वारा" जुइगु (Obesity) व "चिनी ल्वय्" (Diabetes) जुइ फु। विशेष यानाः "रिफाइन्ड चिनी" (Refined sugar) म्हो याये माः।

स्वया दिसँ

स्वापू दुगु च्वसु

• जीवरसायन