हेराक्लिटस
हेराक्लिटस (थ्यं-मथ्यं ५३५–४७५ ई.पू.) छम्ह प्राचीन ग्रीक दार्शनिक खः। वय्कलं प्रतिपादन यानादीगु परिवर्तनया सिद्धान्त व 'द्वन्द्वात्मक' विचाःया कारणं वय्कः हलिं प्रसिद्ध जुयादिल। हेराक्लिटसयात 'गूढ दार्शनिक' (The Obscure) नं धाइ, छाय्धाःसा वय्कलं च्वयादीगु खँत तसकं गम्भीर व सांकेतिक जुइगु या।
मू दार्शनिक विचा:
[सम्पादन]हेराक्लिटसया दर्शनया मू खँ थथे दु:
- पन्ता रे (Panta Rhei): थुकिया अर्थ 'फुक्कं खँ हिली' (Everything flows) खः। वय्कलं धयादीकथं थ्व संसारय् नित्य वा स्थायी छुं नं मदु।
- खुसिया उदाहरण: वय्कलं छगू प्रसिद्ध धापू न्ह्यब्वयादिल— "छम्ह मनूं छगू हे खुसिइ निक्वः पला तये फइमखु।" (You cannot step into the same river twice)। छाय्धाःसा निक्वःगु पलाय् लः नं न्हूगु जुइ अले मनू नं हिलेधुंकी।
- मि (Fire): थेल्सं 'लः'यात मू तत्त्व धाःथें, हेराक्लिटसया कथं संसारया मू आधार 'मि' खः। मि धइगु परिवर्तनया प्रतीक खः, गुगु न्ह्याबलें चलयमान जुइ।
लोगोस (Logos)
[सम्पादन]वय्कलं लोगोस (Logos) या अवधारणा न्ह्यब्वयादिल। थुकिया अर्थ ब्रह्माण्डया उगु अन्तर्निहित 'नियम' वा 'तर्क' खः, गुकिं संसारया फुक्कं परिवर्तनयात व्यवस्थित याइ। मनूतय्सं थ्व 'लोगोस'यात थुइकेफत धासा जक सत्य सीके फइ धइगु वय्कःया मान्यता खः।
विरोधीतयगु एकता (Unity of Opposites)
[सम्पादन]हेराक्लिटसया कथं संसारय् विरोध (Conflict) अनिवार्य दु। 'तुयु' व 'हाकु', 'न्हि' व 'चा', 'खिउँ' व 'जः' थें जाःगु विरोधी खँतयगु दथुइ छगू कथंया सन्तुलन दइ। थ्व संघर्षं हे संसारयात गति बी।
लुमन्ति व प्रभाव
[सम्पादन]हेराक्लिटसया विचाःतय्सं लिपाया दार्शनिकत (दसु: प्लेटो, अरस्तु) व आधुनिक दार्शनिकत (दसु: हेगेल व नीत्शे) यात तसकं प्रभावित यात।
लिधंसा
[सम्पादन]- Kahn, Charles (1979). The Art and Thought of Heraclitus.
- Robinson, T. M. (1987). Heraclitus: Fragments.
- Wheelwright, Philip (1959). Heraclitus.