स्वतन्त्र इच्छा

स्वतन्त्र इच्छा (अङ्ग्रेजी: Free will) धयागु मनूया अज्याःगु क्षमता खः, गुकिया लिच्वः कथं छम्ह मनूं थीथी विकल्पत मध्ये छगूयात थःगु इच्छां ल्यये फइ। थ्व अवधारणाया अर्थ थथे थुइके छिं: मनूया ज्या व निर्णयत पिनेया परिस्थिति वा भाग्यं जक नियन्त्रण याइ मखु, बरु मनूया थःगु हे नियन्त्रणय् दइ। नैतिक जिम्मेवारी (Moral responsibility) या निंतिं स्वतन्त्र इच्छा तसकं महत्त्वपूर्ण अवधारणा ख। यदि मनूयाके स्वतन्त्र इच्छा मदुसा, वं याःगु बांलाःगु वा बांमलाःगु ज्याया निंतिं वयात जिम्मेवार दयेके फइ मखु। दसुया निंतिं, यदि सुं मनूनं खुइगु ज्या यात, तर वयाके उगु ज्या मयायेगु विकल्प हे मदुसा (अर्थात व बाध्य खःसा), वयात सजाय बिइगु तार्किक जुइ मखु। दर्शनशास्त्रय् "देतरमिनिजम" (Determinism) व "स्वतन्त्र इच्छा" दथुइ ताःई निसें बहस जुयाच्वंगु दु। देतरमिनिजमं धाइ कि हलिमया हरेक घटना न्ह्यःया घटनां निर्धारित याइ, उकिं स्वतन्त्र इच्छा छगू भ्रम जक खः। तर "कम्प्यातिबिलिजम" (Compatibilism) मानय् याइपिं दार्शनिकतय्सं धाइ कि स्वतन्त्र इच्छा व देतरमिनिजम निगुलिं सत्य जुइ फु। धार्मिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, स्वतन्त्र इच्छायात द्यःया वरदानया रुपय् काइ, गुकिं मनूतय्त पाप व धर्म दथुइ ल्ययेगु अधिकार बिइ। विज्ञान, विशेष यानाः न्युरोसाइन्स (Neuroscience) य्, थ्व विषयय् न्हुगु बहस ब्वलाकूगु दु कि झीगु न्हेपूं निर्णय काये न्ह्यः हे झीगु न्युरोनतय्सं ज्या याये धुंकी। अय्सां, सामाजिक व कानुनी व्यवस्था संकेगु निंतिं स्वतन्त्र इच्छाया अवधारणा अनिवार्य दु।

विकासक्रम (Evolution)

• प्राचीन काल: प्राचीन ग्रीसय् स्तोइक (Stoics) दार्शनिकतय्सं "भाग्य" (Fate) व मनूया इच्छा दथुइ सन्तुलन मालेगु कुतः यात। इमिसं पिनेया घटनात झीगु नियन्त्रणय् मदु, तर झीगु प्रतिक्रिया झीगु नियन्त्रणय् दइ धकाः धैगु याः।
• मध्यकाल: मध्यकालीन युरोपय् अगस्तिन (Augustine) व थोमस एक्विनास थें न्याःपिं विचारक तय्सं स्वतन्त्र इच्छायात "पाप" (Sin) व "मुक्ति" (Salvation) नाप स्वानाः ब्याख्या यात।
• आधुनिक काल: १७गु शताब्दीइ, देकार्त (Descartes) नं "मन" (Mind) व "म्ह" (Body) यात ब्यागलं तयाः स्वतन्त्र इच्छाया रक्षा यानादिल। तर डेभिद ह्युम व स्पिनोजा थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं भौतिक कारणतय्त बः बिल।
• समकालीन: आःया ईलय् क्वान्तम मेकानिक्स (Quantum mechanics) या अनिश्चितताया सिद्धान्तं स्वतन्त्र इच्छाया बहसय् न्हुगु लँपु चायेकूगु दु।

स्वयादिसँ

• देतरमिनिजम
• नैतिकता