हलिमिकरण

The 13th century world-system, as described by Janet Abu-Lughod

Portuguese carrack

The Silk Road

हलिमिकरण बाय् वैश्वीकरण (अङ्ग्रेजी: Globalization) धयागु हलिमया थीथी देय्‌त, अर्थतन्त्र, व तजिलजि दथुइ अप्वया वःगु स्वापू व एकीकरणया प्रक्रिया खः। थुकिया अर्थ खः कि व्यापार, प्रविधि, व सञ्चारया माध्यमं हलिमया छगू थासय् जुइगु घटनां मेगु थासय् याकनं हे प्रभाव लाकी।

वैश्वीकरणं हलिमयात छगू "हलिं गां" (Global Village) य् हिलाब्युगु दु। थ्व प्रक्रियाया कारणं वस्तु, सेवा, पुँजी, प्रविधि, व मनूतय्गु आवतजावत देय्‌या सिमानां पने मफइगु अवस्था वःगु दु।

इतिहास

वैश्वीकरणया इतिहास पुलां जुसां, आधुनिक वैश्वीकरण १९गु शताब्दी निसें तच्वःगु खः।

• रेशम लपू (Silk Road): प्राचीन ईलय् चीन निसें युरोप तकया "रेशम लपू" वैश्वीकरणया न्हापांगु रुप खः, गन व्यापार व तजिलजिया कायेबिये जुइगु खः।
• उपनिवेशवाद (Colonialism): १६गु शताब्दीइ युरोपेली देय्‌तय्सं अमेरिका, एसिया व अफ्रिकायात उपनिवेश दयेकाः विश्व व्यापार प्रणाली दयेकल।
• आधुनिक युग: २०गु शताब्दीया अन्त्यय् इन्टरनेट, जेट विमान, व कम्प्युटरया आविष्कारं वैश्वीकरणयात तसकं तीव्र दयेकल। शीतयुद्ध (Cold War) या अन्त्य व "विश्व व्यापार संगठन" (WTO) या पलिस्थां थुकियात अझ ग्वाहालि यात।

वैश्वीकरणया मू पक्षत

वैश्वीकरणयात मू कथं स्वंगू पक्षय् ब्वथले छिं:

आर्थिक वैश्वीकरण (Economic Globalization)

थ्व दकलय् खने दइगु पक्ष खः। थुकिलि हलिम न्यंकंया बजाः (Market) छगू हे जुइ।

• मुक्त व्यापार (Free Trade): देय्‌तय्गु दथुइ भन्सार व कर (Tax) म्हो यानाः सामानया आयात-निर्यात यायेगु।
• बहुराष्ट्रिय कम्पनी (MNCs): कोका-कोला, एप्पल, सामसुङ थें न्याःगु कम्पनीया उत्पादन व बजाः हलिम न्यंकं दइ।
• श्रमया प्रवाह: दंगु ज्याकमि दुगु थासय् उद्योग चायेकेगु (दसु: अमेरिकी कम्पनीं चीन वा भियतनामय् फ्याक्ट्री तयेगु)।

सांस्कृतिक वैश्वीकरण (Cultural Globalization)

विचाः, मूल्य-मान्यता, व जीवनशैलीया कायेबिये जुइगु।

• नसा-त्वँसा: "म्याकडोनल्ड्स" (McDonald's) वा "पिज्जा" हलिमया यक्व थासय् दइ, अथे हे "मःम" वा "सुशी" युरोप व अमेरिकाय् लोकंह्वाः।
• भाषा: अङ्ग्रेजी भाय् (English Language) हलिमया स्वापू भाय् (Lingua Franca) जूगु दु।
• मनोरन्जन: हलिउड (Hollywood) संकिपा, के-पप (K-Pop), व नेटफ्लिक्स (Netflix) हलिम न्यंकं स्वइ।

राजनैतिक वैश्वीकरण (Political Globalization)

हलिमया समस्यात (गथेकि वातावरण, आतंकवाद, मानव अधिकार) हल यायेत अन्तर्राष्ट्रिय संगठनया भूमिका अप्वःगु।

• संस्थात: संयुक्त राष्ट्र संघ (UN), विश्व बैंक (World Bank), व विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) नं देय्‌तय्गु नीतिइ प्रभाव लाकी।

सकारात्मक लिच्वः

• आर्थिक वृद्धि: व्यापार अप्वयाः यक्व देय्‌तय्गु अर्थतन्त्र बल्लाःगु दु (दसु: चीन, भारत)।
• दंगु सामान: न्यानामिं दंकः व गुणस्तरीय सामान (गथेकि मोबाइल, वसः) न्याये खंगु दु।
• प्रविधि हस्तान्तरण: गरिब देय्‌तय्सं नं याकनं न्हुगु प्रविधि व वासः दयेखंगु दु।
• सांस्कृतिक सद्भाव: मेमेगु देश व समाजया बारेय् सीकेगु मौका दयाः भेदभाव म्हो जुइ फु।

नकारात्मक लिच्वः

• असमानता (Inequality): वैश्वीकरणया फाइदा अप्व धनी देय्‌त व धनी मनूतय्त जूगु दु। गरिब व धनी दथुइ खाडल अप्वःगु दु।
• तजिलजि तनीगु: पश्चिमी संस्कृतिया प्रभावं (Westernization) स्थानीय भाय्, नसा, व तजिलजि तना वनाच्वंगु दु।
• वातावरण विनाश: उद्योग व यातायात अप्वयाः जलवायु हिउपाः (Climate Change) व प्रदूषणया समस्या ब्वलाच्वंगु दु।
• परनिर्भरता: छगु देय्‌या संकटं (गथेकि आर्थिक मन्दी वा महामारी) मेगु देय्‌यात नं याकनं असर लाकी। (दसु: कोभिड-१९ महामारी)।

नेपालय् वैश्वीकरणया प्रभाव

नेपालय् सन् १९९० या दशकय् उदारवादी अर्थनीति नाले धुंकाः वैश्वीकरणया प्रभाव खनेदत।

• वैदेशिक रोजगार: नेपालीत हलिमया थीथी देय्‌तय् (कतार, मलेसिया, अष्ट्रेलिया) ज्या याः वनाः "रेमिट्यान्स" (Remittance) छ्वया हःगु दु, गुकिं नेपालया अर्थतन्त्र सनाच्वंगु दु।
• प्रविधि: मोबाइल व इन्टरनेटया पहुँच गां-गां तक थ्यंगु दु।
• पर्यटन: वैश्वीकरणं नेपालयात विश्व पर्यटन बजाःय् म्हसीकूगु दु।

स्वयादिसँ

• राजनीति