वंशाणुगत विज्ञान
वंशाणुगत विज्ञान बाय् जेनेतिक्स (Genetics) धैगु जीव विज्ञानया छगू ख्यः खः गुकिं वंशाणु (genes), वंशानुक्रम (heredity) व जीवय् दूगु भिन्नता (variation)या अध्ययन याइ। थुकिं छम्ह जीवं मेम्ह जीवय् विशेषतात गुकथं हस्तान्तरण जुइ धकाः थुइकेत ग्वाहालि याइ। वंशाणुगत विज्ञानं आधुनिक चिकित्सा व कृषिइ तसकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हिता वयाच्वंगु दु।
मू अवधारणात
[सम्पादन]- जीन बाय् वंशाणु (Genes): वंशाणु धैगु डीएनए (DNA)या छगू ब्व खः, गुकिं छगू विशेष प्रोटिन (protein) दयेकेगु निंतिं माःगु सूचं स्वथना तइ। थ्व हे वंशाणुगत विशेषतातय्गु आधारभूत इकाइ खः।
- डीएनए (DNA): दिडअक्सिराइबोन्यूक्लिक एसिड (Deoxyribonucleic acid) धैगु वंशाणुगत पदार्थ खः, गुकिं जीवया दक्वं विकास, ज्याखँ, वृद्धि व प्रजननया निंतिं आवश्यक आनुवंशिक निर्देशन (genetic instructions) स्वथना तइ। डीएनएया संरचना छगू निक्वःगु खेलूगु (double helix) कथंया जुइ।
- क्रोमोजोम (Chromosomes): थ्व डीएनए व प्रोटिनं दयेकूगु छगू संरचना खः, गुगु कोषया दुने ला। मनूया कोषय् साधारण कथं ४६ क्रोमोजोम दइ (२३ ज्वः)।
- एलिल (Alleles): थ्व छगू हे वंशाणुया थी-थी रुप खः, गुकिं छगू हे विशेषताया थीथी रुपयात नियन्त्रण याइ (दसु: छेंगुया रंग)।
मेन्डेलियन वंशाणुगत विज्ञान
[सम्पादन]- ग्रेगर मेन्डेल (Gregor Mendel): १९गू शताब्दीइ ग्रेगर मेन्डेल (Gregor Mendel) नं केगू मां (pea plants)य् यानादीगु ज्यां आधुनिक वंशाणुगत विज्ञानया जग थन।
- वंशाणु हस्तान्तरणया नियमत (Laws of Inheritance): मेन्डेलं निगू मू नियम न्ह्यथनादिल:
* बायेगु नियम (Law of Segregation): प्रजननया इलय् ग्यामेत (gametes) दयेकेगु निंतिं सकल ज्वःया एलिल बाया वनी। * स्वतन्त्र ब्वथलाया नियम (Law of Independent Assortment): थी-थी वंशाणुया विशेषतात छम्हं मेम्हय् स्वतन्त्र कथं हस्तान्तरण जुइ।
आधुनिक वंशाणुगत विज्ञानया ख्यःत
[सम्पादन]- मोलेकुलर वंशाणुगत विज्ञान (Molecular Genetics): थुकिं वंशाणुया संरचना, ज्याखँ व प्रतिलिपि (replication)या अध्ययन याइ। थुकिं जिनपाखें प्रोटिन गुकथं दयेकी धकाः व्याख्या याइ (Central Dogma)।
- जनसंख्या वंशाणुगत विज्ञान (Population Genetics): थुकिं छगू जनसंख्याय् आनुवंशिक भिन्नतायात व विकासक्रमया प्रक्रियातयेत अध्ययन याइ।
- जीनोमिक्स (Genomics): थ्व जीवया सकल वंशाणुगत ज्वलं, वा जीनोम (genome)या अध्ययन खः। मनू जीनोम ज्याझ्वः (Human Genome Project) थ्व विधाया छगू मू ज्या खः।