लातिन साहित्य
ल्याटिन साहित्य प्राचीन रोमया आधिकारिक भाषा ल्याटिनय् च्वयातःगु च्वसु, चिनाखँ, नाटक, व दर्शनया मंकाः खः। थ्व साहित्यं युरोपीय संस्कृति, कानून, धर्म, व आधुनिक भासय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु। ल्याटिन साहित्यया इतिहास करिब २,५०० दँ पुलां, गुगु प्राचीन रोम निसें मध्यकाल व पुनर्जागरण (Renaissance) काल तक न्यनाच्वंगु दु।
मू कालखण्ड
[सम्पादन]ल्याटिन साहित्ययात मुख्यतया प्यंगू भागय् बाये फइ:
१. प्रारम्भिक काल (२४० इपू – ८० इपू)
[सम्पादन]थ्व ईलय् ग्रीक साहित्यया ल्याटिनय् अनुवाद व अनुकूलन सुरु जुल।
- प्लटस (Plautus) व टेरेन्स: थनया मू नाटककारत खः, इमिगु न्हिला(comedies) आः नं नांजाः।
२. स्वर्ण युग (८० इपू – सन् १४)
[सम्पादन]थ्व ल्याटिन साहित्यया दकलय् उत्कर्षया युग खः। थुकियात क्वसं बियातःगु मू भागय् बाये फइ:
- सिसेरोनियन काल (Ciceronian Period): सिसेरो (Cicero) या वक्तृत्वकला व गद्यं ल्याटिन भाषायात तःजायेकल।
- अगस्तन काल (Augustan Period): सम्राट अगस्टसया पालय् महान महाकाव्य व चिनाखँत च्वयातल।
- भर्जिल (Virgil): 'एनेइड' (Aeneid) महाकाव्यया रचयिता।
- होरेस (Horace): थःगु 'ओड्स' (Odes) व ध्याचूया निंतिं नांजाः।
- ओभिड (Ovid): 'मेटामोरफोसिस' (Metamorphoses) या च्वमि।
गणतन्त्र काल/सिसेरो काल
[सम्पादन]थ्व साहित्यिक इतिहासया कालखण्डय् क्यानोनिकल निसें सिसेरोनियन युग तक्कया सकल च्वमित ला। छुं मू च्वमि(सिसेरो, सिजर, भर्जिल व क्याटुलस,)तेत त्वःता मेपिं च्वमितेसं थ्व कालया न्यायशास्त्री व वक्तातेगु प्रशंसा व प्रशस्ति यक्व लुसां इमिगु आपालं च्वखँ मदयावने धुंकल व इमिगु थी-थी शैलीया विश्लेषणयात प्रमाणित कथं कायेमफु। एक्विलियस ग्यालस, क्विन्टस होर्टेन्सियस होर्टलस , लुसियस लिसिनियस लुकुलस , व मेमेपिं यक्व च्वमितेगु नां उपलब्ध जुसां इमिगु कृति वर्तमानय् मदु। थ्व ईया च्वमिपिनिगु धलः गुम्हेसिया ज्या पूवंक बाय् आंशिक म्वानाच्वंगु दु, थन क्यनातःगु दु:
- मार्कस टेरेन्सियस वारो (११६–२७ ईसापूर्व), तसकं प्रभावशाली व्याकरणविद्
- टाइटस पोम्पोनियस एटिकस (११२/१०९ – ३५/३२), सिसेरोया प्रकाशक व संवाददाता
- मार्कस टुलियस सिसेरो (१०६–४३ ईसापूर्व), वक्ता, दार्शनिक, च्वखँमि, गुम्हेसिया ज्यां स्वर्णिम ल्यातिनया गद्ययात परिभाषित याइ। वय्कःया च्वखँयात वर्तमानय् प्राथमिक तह स्वया उच्च ल्याटिन पाठ्यक्रमय् छ्यलिगु या।
- सर्वियस सल्पिसियस रुफस (१०६–४३ ईसापूर्व), कानूनविद्, चिनाखँमि
- डेसिमस लेबेरियस (१०५–४३ ईसापूर्व), मिम्सया च्वमि
- मार्कस फुरियस बिबाकुलस (न्हापांगु शताब्दी ईसापूर्व), लुडिक्राया च्वमि
- गायस जुलियस सीजर (100-44 ईसापूर्व), जनरल, राजनेता, इतिहासकार
- गायस ओपियस (न्हापांगु शताब्दी ईसापूर्व), जुलियस सिजरया सचिव, सिजरया नामं सम्भावित च्वमि
- गायस माटियस (न्हापांगु शताब्दी ईसापूर्व), सार्वजनिक व्यक्तित्व, सिसेरोलिसे संवाददाता
- कर्नेलियस नेपोस (१००–२४ ई.पू), जीवनी च्वमि
- पुब्लिलियस साइरस (न्हापांगु शताब्दी ईसापूर्व), मिम्स व म्याक्सिमया च्वमि
- क्विन्टस कोर्निफिसियस (न्हापांगु शताब्दी ईसापूर्व), सार्वजनिक व्यक्तित्व व बयानबाजीया च्वमि
- टाइटस लुक्रेटियस कारस (लुक्रेटियस; ९४–५० ईसापूर्व), चिनाखँमि, दार्शनिक
- पब्लिउस निगिडियस फिगुलस (९८–४५ ईसापूर्व), सार्वजनिक अधिकारी, व्याकरणविद्
- औलस हिर्टियस (९०–४३ ईसापूर्व), सार्वजनिक अधिकारी, सैनिक इतिहासकार
- गायस हेल्वियस सिन्ना (प्रथम शताब्दी ईसापूर्व), चिनाखँमि
- मार्कस सिलियस रुफस (८७–४८ ईसापूर्व), वक्ता, सिसेरोलिसे संवाददाता
- गायस सल्लुस्टियस क्रिस्पस (८६–३४ ई.पू), इतिहासकार
- मार्कस पोर्सियस क्याटो यूटिसेन्सिस (काटो द यंगर; ९५–४६ ईसापूर्व), वक्ता
- पुब्लिउस भलेरियस क्याटो (प्रथम शताब्दी ईसापूर्व), चिनाखँमि, व्याकरणविद्
- गायस भलेरियस क्याटुलस (कैटुलस; ८४–५४ ईसापूर्व), चिनाखँमि
- गायस लिसिनियस मेसर क्याल्भस (८२–४७ ईसापूर्व), वक्ता, चिनाखँमि
अगस्तन काल
[सम्पादन]ल्यातिनया स्वर्णिम युगयात जुलियस सिजरया हत्यां विभाजित याइ। वयां लिपाया हःतालय् रिपब्लिकन साहित्यिक व्यक्तित्वया छगू पुस्ता तनावन। सिसेरो व वय्कःया समकालीनतय्गु थासय् न्हूगु पुस्तां पुलांगु साहित्य अन्तर्गत थःगु प्रारम्भिक दँ व्यथित यात। नापं, न्हूम्ह सम्राटया सतर्क मिखाय् थःगु थाय् दयेकेत भक्तिभावया च्वखँ च्वयेत बाध्य यात। राजतन्त्रय् समाजय् जुयाच्वंगु खँ कनिपिं भिंगु वक्तातय्गु आवश्यकता मदयावन। थुकिया थासय् चिनाखँया विकास जुल। इतिहासकार लिभीयात त्वताः थ्व ईया दकलय् उल्लेखनीय च्वमिपिं दसु: भर्जिल, होरेस व ओभिड सकल हे चिनाखँमि ख। अगस्टसं गणतान्त्रिक सहानुभूतिवादीतेत छुं सहिष्णुताया प्रमाण ब्युसां ओभिडयात देशनिकाला याना निर्वासित यात, व जुलियो-क्लाउडियन राजवंशया निरन्तरता नापं शाही सहिष्णुता क्वचाल।
अगस्टन कालया च्वमिपिं थथे दु:
- पब्लिउस भर्जिलियस मारो (भर्जिल, भर्जिल धकाः नं च्वइ; ७० – १९ ईसापूर्व),
- क्विन्टस होराटियस फ्लाकस (६५ – ८ ई.पू), म्ये, चिनाखँ व ध्याचूया निंतिं नांजाःम्ह
- सेक्स्टस ऑरेलियस प्रोपर्टियस (५० – १५ ई.पू), चिनाखँमि
- एल्बियस टिबुलस (५४–१९ ई.पू), एलेजियाक चिनाखँमि
- पुब्लिउस ओविडियस नासो (४३ ई.पू – ई. १८), चिनाखँमि
- टाइटस लिवियस (६४ ईसापूर्व – ई. १२), इतिहासकार
- ग्राटियस फालिस्कस (ओभिडया समकालीन), चिनाखँमि
- मार्कस मनिलियस (प्रथम शताब्दी ईसापूर्व व ई.), ज्योतिष, चिनाखँमि
- गायस जुलियस हाइजिनस (६४ ई.पू - ई. १७), पुस्तकालयया ज्याकःमि, चिनाखँमि, पौराणिककार
- मार्कस वेरियस फ्लाकस (५५ ईसापूर्व – ई. २०), व्याकरणविद्, भाषाविद्, पात्रोविद्
- मार्कस विट्रुवियस पोलियो (८०–७० ईसा पूर्व — १५ ईसापूर्व), इन्जिनियर, वास्तुकार
- मार्कस एन्टिस्टियस लाबेओ (म. ई. १० या ११), न्यायशास्त्री, भाषाविद्
- लुसियस सेस्टियस पायस (न्हापांगु शताब्दी ईसापूर्व व ईस्वी), लाटिन शिक्षाविद्
- ग्नियस पोम्पियस ट्रोगस (१ शताब्दी ईसापूर्व), इतिहासकार, प्रकृतिविद्
- मार्कस पोर्सियस लात्रो (१ शताब्दी ईसापूर्वया अन्त – ई. १ शताब्दीया प्रारम्भिक), रेतोरिसियन
- गायस वाल्जियस रुफस (कन्सुल १२ ई.पू), चिनाखँमि
३. रजत युग (Silver Age: सन् १४ – १८०)
[सम्पादन]थ्व ईलय् शैली अझ अप्वः अलङ्कृत व व्यङ्ग्यात्मक जुल।
- सेनेका (Seneca): प्रसिद्ध दार्शनिक व दुःखान्त नाटककार।
- ट्यासिटस (Tacitus): रोमन इतिहासया मू च्वमि।
४. मध्यकालीन व लिपाया ल्याटिन (Medieval and Later Latin)
[सम्पादन]रोमन साम्राज्यया पतन धुंकाः नं ल्याटिन चर्च, विज्ञान, व विश्वविद्यालयया भाषाया रूपय् कायम च्वन। 'सेन्ट अगस्टिन' या धार्मिक च्वसुत व 'थमस एक्विनास' या दर्शन थ्व कालया मू ब्व खः।
ल्याटिन साहित्यया विधा (Genres)
[सम्पादन]- महाकाव्य (Epic): राष्ट्रिय गौरव व वीरगाथा क्यनेगु माध्यम।
- गीतिकाव्य (Lyric Poetry): व्यक्तिगत भावना व मतिनाया चिनाखँ।
- इतिहास (Historiography): साम्राज्यया उत्थान व पतनया अभिलेख।
- दर्शन (Philosophy): स्टोइसिजम(Stoicism) व एपिक्युरियनिज्मया बिचाःत।
हलिमय् प्रभाव
[सम्पादन]ल्याटिन साहित्यया प्रभाव आधुनिक हलिमय् तसकं खनेदु
- रोमान्स भाय्त: फ्रान्सेली, स्पेनिश, इटालियन, व पोर्चुगिज भाय्त ल्याटिनं हे बुया वःगु खः।
- कानून व विज्ञान: कानूनी शब्दावली व वैज्ञानिक नां (Taxonomy) आः नं ल्याटिन भाषाय् हे दइ।
- साहित्यिक रूप: 'सनेट' (Sonnet), 'ओड' (Ode), व 'व्यङ्ग्य' (Satire) थें ज्याःगु विधात ल्याटिन साहित्यं हे आधुनिक साहित्यय् वःगु खः।
लिधंसा
[सम्पादन]- Conte, Gian Biagio (1994). Latin Literature: A History.
- Braund, Susanna Morton (2002). Latin Literature.
- Rose, H. J. (1936). A Handbook of Latin Literature.