मूर्तिकला
मूर्तिकला छगू स्वयेगु कला वा दृश्य कला खः गुकिलि स्वंगु आयामी (three-dimensional) आकार व रूप दयेकीगु ज्या जुइ। थ्व कला मानव सभ्यताया दकलय् पुलांगु व महत्त्वपूर्ण कला विधातयेगु धलखय् ला। मूर्तिकलाय् थीथी कथंया वस्तुतयेत छ्येला छगू निश्चित आकार बीगु ज्या जुइ गुकिलि जा (height), ब्या (width), व हाकः नापं मूर्ति कथं गहिराइ/गाः (depth) दइ। परम्परागत रुपं मूर्तिकलाय् लोंह, सिँ, धातु, व चाया प्रयोग जुइगु खःसां आधुनिक युगय् प्लाष्टिक, खाः, व मेमेगु कृत्रिम वस्तुत नं छ्येलीगु या। थ्व कलाया मुख्य उद्देश्य धार्मिक, सांस्कृतिक, वा व्यक्तिगत विचाःतयेत भौतिक रुप बीगु खः। मूर्तिकलाया विकासं मनूया रचनात्मकता व प्राविधिक क्षमताया इतिहास क्यनी। हलिमय् थीथी थासय् थःथःगु हे भौगोलिक व सांस्कृतिक परिस्थिति कथं मूर्तिकलाया शैली विकसित जूगु दु। थ्व कलां छगू ईया इतिहास, समाज, व धर्मया बारे खं कनी। कलाविद्तयेगु कथं मूर्तिकला छगू जीवन्त माध्यम खः गुकिं स्वकुमिया मिखा व भावयात थिइगु क्षमता दइ। आःया इलय् मूर्तिकला केवल सङ्ग्रहालयय् जक सीमित मजुसें सार्वजनिक थासय् व व्यक्तिगत छेँय् नं सजावटया रुपं तयेगु या। मूर्तिकलाया अध्ययनं मनूया सौन्दर्यबोध व कलात्मक विकासया सीका बी।[१]
मूर्तिकलाया प्रकार
[सम्पादन]मूर्तिकलायात वयागु बनावट व प्रदर्शनया आधारय् मू रूपं निगु भागय् बायेफइ। दकलय् न्हापां "फ्री-स्ट्यान्डिङ" (Free-standing) वा पूर्ण मूर्ति जुइ गुकियात प्यखें हे स्वये फइ। थन्यागु मूर्ति गुगुं नं पःखाः वा बः मदयेकः थः हे थःगु अस्तित्वय् दनाच्वनी। मेगु प्रकार "रिलिफ" (Relief) मूर्तिकला खः गुकिलि मूर्ति छगू समथर आधार (Background) स दयेकातःगु जुइ। रिलिफ मूर्तिकलाय् नं 'लो-रिलिफ' (Low-relief) व 'हाई-रिलिफ' (High-relief) या फरक दु। लो-रिलिफय् आकृति आधार स्वया म्हति जक च्वय् वयाच्वनी धाःसा हाई-रिलिफय् आकृति तसकं स्पष्ट व पिने वयाच्वनी।[२] थ्व नापं आधुनिक मूर्तिकलाय् "काइनेटिक" (Kinetic) मूर्तिकला नं दु गुगु सनिगु वा चलायमान जुइ।
छ्येलीगु वस्तुत व प्रविधि
[सम्पादन]मूर्तिकला दयेकेत थीथी वस्तुतयेगु प्रयोग जुइ। दकलय् पुलांगु व बल्लाःगु माध्यम ल्वहं खः। ल्वहं तछ्याना (Carving) मूर्ति दयेकेगु छगू तसकं थाकुगु ज्या खः गुकिलि छकः गल्ती जुल धाःसा सच्याये याये थाकुइ। सिँया मूर्तिकला नं यक्व प्रचलनय् दु, तर थ्व ल्वहं स्वया म्हो ई तक दयाच्वनि। धातुया मूर्ति दयेकेत दकलय् अप्वः कँय (Bronze) छ्येलीगु या। कँयया मूर्ति दयेकेत "लस्ट-व्याक्स" (Lost-wax) प्रविधि दकलय् नां जा। चाया मूर्ति वा टेराकोटा (Terracotta) दयेकेत चायात आकार बिया मिइ च्याका बल्लाकेगु ज्या जुइ। थ्व नापं आधुनिक मूर्तिकारतयेसं स्टील, आल्मुनियम, व सिमेन्टया नं प्रयोग याइ।
| वस्तु | प्रविधि | विशेषता | स्थायित्व |
|---|---|---|---|
| ल्वहं (Stone) | ख्वलायेगु (Carving) | बल्लाःगु व भव्य | उच्च |
| सिँ (Wood) | पालेगु/ख्वलायेगु | अःपुक ज्या याये फइगु | मध्यम |
| धातु (Metal) | ढलाई (Casting) | सुक्ष्म विवरण बिये फइगु | उच्च |
| चा (Clay) | मोल्डिङ (Modeling) | लचकदार व अःपुगु | म्हो |
| प्लाष्टिक (Plastic) | एसेम्बल (Assembling) | आधुनिक व याउंगु | विविध |
इतिहास
[सम्पादन]मूर्तिकलाया इतिहास तसकं पुलां। पाषाण युगय् मनूतयेसं ल्वहं व क्वँय् (bone) ख्वलाः चिधंगु मूर्ति दयेकेगु याःगु खनेदु। प्राचीन मिस्रया मूर्तिकला तसकं विशाल व भव्य जुइगु या, गन पिरामिड व स्फिंक्स थेंजाःगु संरचनात दयेकल। प्राचीन ग्रीसया मूर्तिकलाय् मनूया म्हया बनावटयात तसकं यथार्थपरक व सुन्दर ढंगं क्यनेगु ज्या जुल। रोमन साम्राज्यं ग्रीक कलायात हे निरन्तरता बिल व वस्त्विक मनूतयेगु ख्वाः दयेकेगु ज्याय् प्रगति यात।[३] एसियाय् भारत व चीनया मूर्तिकलाय् धार्मिक प्रभाव यक्व दु। बुद्ध धर्मया प्रचार नापं बुद्धया मूर्ति दयेकेगु शैली गान्धार शैलीइ विकसित जुल। मध्यकालय् यूरोपय् गथिक (Gothic) शैलीया मूर्ति चर्चतयेगु शोभा जुयाच्वन। पुनर्जागरण काल (Renaissance) य् माइकलएन्जेलो थेंजाःपिं महान कलाकारतयेसं मूर्तिकलायात न्हूगु उचाइय् थ्यंकल।
आधुनिक मूर्तिकला
[सम्पादन]२०गू शताब्दीइ मूर्तिकलाय् तःधंगु हिउपाः वल। कलाकारतयेसं प्राकृतिक आकृति जक मदयेकुसें अमूर्त (Abstract) आकृतितयेत महत्त्व बिल। पिकासो व हेनरी मूर थेंजाःपिं कलाकारतयेसं परम्परागत धारणायात तोडे यात। आःया इलय् मूर्तिकला गुगुं नं वस्तुं दयेके फइगु स्थिति दु। मेसिन व प्रविधिया प्रयोगं जटिल संरचनात दयेके अःपु जूगु दु। इन्स्टलेशन आर्ट (Installation Art) नं मूर्तिकलाया हे छगू विस्तारित रुप खः। थुकिलि कलाकारं छगू पुरा थासय् (Space) हे कलात्मक अनुभव सिर्जना याइ। वातावरणीय मूर्तिकला (Environmental Sculpture) धाःसा प्रकृति व खुला थासय् दयेकीगु जुइ। आधुनिक मूर्ति यक्वसां अर्थपूर्ण व विचाः प्रधान जुइ।[४]
मूर्तिकलाया महत्त्व
[सम्पादन]मूर्तिकलाया महत्त्व यक्व दु। थ्व छगू ईया सामाजिक व राजनीतिक अवस्थाया प्रतीक खः। यक्व देय्या इतिहास उमिगु पुलांगु मूर्ति व स्मारकं हे सीके फइ। धार्मिक रुपं मूर्ति पूजा व आस्थाया केन्द्र जुइ। वास्तुकला (Architecture) नाप मूर्तिकलाया घनिष्ट सम्बन्ध दु। तःधंगु देगः, लाय्कूतयेगु शोभा मूर्तिकलां हे तनाच्वनी। सार्वजनिक थासय् तःगु मूर्तिं सहरया सुन्दरता ब्वलंकी। थ्व कलां कलाकारया धैर्य व कडा परिश्रमयात नं क्यनी। विद्यार्थी व अनुसन्धानकर्ताया लागि मूर्तिकला छगू महत्त्वपूर्ण स्रोत खः। थुकिलि छ्येलीगु विज्ञान व प्रविधिं इन्जिनियरिङया विकासय् नं ग्वहालि याःगु दु।
लिखँ
[सम्पादन]मूर्तिकला मनूया अन्तर्निहित सिर्जनात्मक शक्तिं पिदंगु छगू कला खः। थ्व कलां वस्तुहीन विचारयात आकार प्रदान याइ। हलिमय् थ्व कलाया विकास निरन्तर जुयाच्वंगु दु। पुलांगु प्रविधि व न्हूगु प्रविधिया मिश्रणं मूर्तिकला आः झन् समृद्ध जूगु दु। थ्व कलां मनुयात सौन्दर्यया आनन्द जक मखुसें चिन्तनया प्रेरणा नं बी। भविष्यय् मूर्तिकलाय् झन् न्हून्हूगु प्रयोग जुइगु निश्चित दु।[५]
सम्बन्धित च्वसुत
[सम्पादन]लिधँसा
[सम्पादन]- ↑ Read, Herbert. (1964). The Art of Sculpture. Princeton University Press.
- ↑ Wittkower, Rudolf. (1977). Sculpture: Processes and Principles. Harper & Row.
- ↑ Boardman, John. (1995). Greek Sculpture: The Late Classical Period. Thames & Hudson.
- ↑ Krauss, Rosalind E. (1977). Passages in Modern Sculpture. MIT Press.
- ↑ Tucker, William. (1974). The Language of Sculpture. Thames & Hudson.