माइकल फ्याराडे

माइकल फ्याराडे (अङ्ग्रेजी: Michael Faraday; २२ सेप्टेम्बर १७९१ – २५ अगस्ट १८६७) छम्ह अङ्ग्रेज वैज्ञानिक खः। वय्कःयात विद्युतचुम्बकत्व (Electromagnetism) व विद्युत-रसायन (Electrochemistry) या ख्यलय् यानादीगु योगदानया निंतिं लुमंकेगु या।

फ्याराडेया औपचारिक शिक्षा तसकं म्हो जक दुगु खःसां, वय्कः इतिहासया दकलय् प्रभावशाली वैज्ञानिक मध्ये छम्ह जुयादिल। वय्कलं "विद्युतचुम्बकीय प्रेरण" (Electromagnetic induction), "डायम्याग्नेटिजम" (Diamagnetism), व "विद्युत विच्छेदन" (Electrolysis) या सिद्धान्तत लुइकादिल। वय्कःया अनुसन्धानं हे "विद्युत मोटर" (Electric motor) व "जेनेरेटर" (Generator) या प्रविधियात सम्भव जुल।

न्हापांगु जीवन

माइकल फ्याराडेया जन्म लण्डनया "न्युइङ्गटन बट्स" (Newington Butts) य् छगू गरिब परिवारय् जूगु खः। वय्कःया अबु नँ-या ज्यायाइम्ह (Blacksmith) खः। गरिबीया कारणं फ्याराडें प्राथमिक शिक्षा स्वया अप्व ब्वने मखन।

१४ दँया उमेरय् वय्कः छगू सफू पसलय् "सफू ताइम्ह" (Bookbinder) या रुपय् ज्या यानादिल। थ्व ७ दँया ईलय् वय्कलं यक्व विज्ञानया सफूत ब्वनेखन, गुकिं वय्कःया मनय् विज्ञान प्रति रुचि ब्वलन। विशेष यानाः विद्युत (Electricity) या बारेय् ब्वनेगु वय्कःयात यःगु खः।

वैज्ञानिक जीवन

सन् १८१२ य्, फ्याराडें उगु इलय् नांजाःम्ह रसायनशास्त्री हम्फ्री डेभी (Humphry Davy) यागु प्रवचन (Lecture) न्येनेखन। फ्याराडें उगु प्रवचनया आधारय् ३०० पौयागु नोट तयार यानाः डेभीयात छ्वयाबिल। डेभी थ्व ज्या खनाः प्रभावित जुयादिल व फ्याराडेयात "रोयल इन्स्टिच्युसन" (Royal Institution) य् थः सहायकया रुपय् ज्या बियादिल।

थुकथं फ्याराडेया वैज्ञानिक यात्रा सुरु जुल।

मू लुइकेज्यात

फ्याराडेया योगदानतयात मू कथं निगु ख्यलय् ब्वथले छिं:

विद्युत व चुम्बकत्व (Electricity and Magnetism)

• विद्युत मोटर (Electric Motor): सन् १८२१ य् फ्याराडें "विद्युत चुम्बकीय रोटेसन" (Electromagnetic rotation) या आविष्कार यानादिल। थ्व हे लिपा वनाः विद्युत मोटरया आधार जुल।
• विद्युतचुम्बकीय प्रेरण (Electromagnetic Induction): सन् १८३१ य् फ्याराडें छगू तःधंगु लुइकेज्या यानादिल। वय्कलं क्यनादिल कि यदि चुम्बकीय क्षेत्र (Magnetic field) य् हिउपाः वल धाःसा उकिं विद्युत उत्पादन याये फइ। थ्व सिद्धान्तयात "फ्याराडेया नियम" (Faraday's Law) धाइ। थ्व हे सिद्धान्तया आधारय् "ट्रान्सफर्मर" (Transformer) व "जेनेरेटर" दयेकेगु या।
• फ्याराडे केज (Faraday Cage): वय्कलं लुइकादिल कि छगू चालक (Conductor) या दुने विद्युत क्षेत्र (Electric field) शून्य दइ। थ्व सिद्धान्तयात छ्यलाः आः संवेदनशील उपकरणतय्त सुरक्षित तयेगु या।

रसायनशास्त्र (Chemistry)

• बेन्जिन (Benzene): फ्याराडें सन् १८२५ य् "बेन्जिन" नांयागु रसायन लुइकादिल।
• विद्युत विच्छेदन (Electrolysis): वय्कलं विद्युत विच्छेदनया नियमत (Laws of Electrolysis) प्रतिपादन यानादिल। वय्कलं हे "एनोड" (Anode), "क्याथोड" (Cathode), "इलेक्ट्रोड" (Electrode), व "आयन" (Ion) थें न्याःगु खँग्वःत प्रचलनय् हलादिल।

लुमन्ति

विद्युतया ख्यलय् वय्कःया योगदानया सम्मानय्, "क्यापासिटेन्स" (Capacitance) या युनिटयात "फ्याराड" (Farad, symbol: F) नां बियातःगु दु। अल्बर्ट आइन्स्टाइन (Albert Einstein) नं थःगु कार्यकक्षया अंगलय् आइज्याक न्युटन व जेम्स क्लर्क म्याक्सवेल नापं फ्याराडेया किपा नं तयातःगु खः।

वय्कः तसकं धार्मिक व विनयी स्वभावयाम्ह खः। बेलायती सरकारं वय्कःयात "सर" (Knighthood) या उपाधि बिइत्यंबलय् वय्कलं अस्वीकार यानादिल। वय्कःया मृत्यु २५ अगस्ट १८६७ य् जुल।