मरी
मरी, मरि, मह्रि, मधि (अङ्ग्रेजी: Bread) मानव सभ्यताया दकलय् पुलांगु व महत्त्वपूर्ण नसाय् छगू खः। साधारण कथं थीथी अन्नया चुं (दसु छ्वचुं, जाकिचुं, कःनिचुं) व लः ल्वाकछ्यानाः दयेकातःगु धी/ग्वारा (Dough) यात छुयाः (Baking), खुनाः (Steaming), वा पुकाः/सियाः (Frying) दयेकीगु नसा यात "मरी" धाइ।[१]
नेपाल भासय् "मरी" खँग्वःया छ्यला तसकं व्यापक दु। थुकिलि पश्चिमी शैलीया "पाउँरोटी" निसें कयाः नेवाः तजिलजिया चताँमरी, योमरी, व लखामरी तकं दुथ्याः। हलिमया थीथी थासय् थः-थःगु कथंया मरी दयेकेगु चलन दु, गथेकि भारतय् चपाती, फ्रान्सय् ब्यागेट, व मेक्सिकोय् तोर्तिया।
खँग्वःया अर्थ
[सम्पादन]"मरी" धयागु खँग्वः नेपाल भाषाया मौलिक खँग्वः खः। पाश्चात्य संस्कृतिया मरि "पाउँरोटी" (Loaf bread) बाय् "पाउँ मरी"यात हलिमय् Breadया नामं म्हसीकातःगु दु। नेपालभासय् छ्यलीगु थ्व पाउँरोटी पाहां खंग्वःया "पाउँ" (Pau) खँग्वः पोर्चुगिज भाषाया "Pão" (ब्रेड) नं वःगु खः। विज्ञान व पाककलाया दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, अन्नयागु चुं नं दयेकीगु तज्जागु सकतां नसा "मरी" (Bread) यागु पुचलय् ला।
इतिहास
[सम्पादन]मरीयागु इतिहास बुँज्या (Agriculture) यागु विकास नाप स्वानाच्वंगु दु।
- प्राचीन काल: करिब ३०,००० दँ न्ह्यः, मनूतय्सं जंगली अन्नयात मुंकाः, ल्वहं नं नचुइका, लः नाप ल्वाकछ्यानाः मिइ पुइकाः नइगु खः। थ्व हे मरीयागु दकलय् न्हापांगु रुप खः।
- इजिप्ट व मनायागु विकास: प्राचीन इजिप्ट (Egypt) य् दकलय् न्हापां "थन्ह्याये मरी" (Leavened bread) यागु विकास जुल। इमिगु तजिलजिइ मना (Yeast) छ्यलाः चुं थन्ह्यायेकेगु व उकियात छुना मरी दयेकेगु प्रविधि विकास जुल।[२]
- औद्योगिक क्रान्ति: १९गु शताब्दीइ औद्योगिक क्रान्ति लिपा मरी दयेकेगु ज्या यान्त्रिकीकरण व ज्यासां हे दयेकीगु जुल। थुकिया कारणं "पाउँरोटी" (Sliced bread) हलिम न्यंकं दंक्कः व अपुइकः दयेकेगु ज्या जुल।
दयेकेगु विधि व विज्ञान
[सम्पादन]मरी दयेकेत मू कथं थ्व चीजत माः:
- चुं (Flour): आपालं छ्व (Wheat) यागु चुं छ्यली। छ्वयागु चुंलय् "ग्लुटेन" (Gluten) नांयागु प्रोटीन दइ, गुकिं मरीयात यांचा (Elastic) दयेकी व थन्ह्यायेकेत ग्वाहालि याइ। नेवाः मरीइ धाःसा जाकि (Rice) यागु चुं अप्व छ्यलेगु या।
- लः (Water): चुं न्हायेत लः वा दुरु (Milk) छ्यले छिं।
- थन्ह्यायेकेगु ज्वलं (Leavening Agent): मरीयात थन्ह्यायेकेत मना (Yeast), बेकिङ सोडा, वा सावर दो (Sourdough) स्टार्टर छ्यली। नेवाः मरी गथेकि "चताँमरी" वा "योमरी" य् धाःसा आपालं मना छ्यलेगु मया।
- ताप (Heat): मरीयात ज्वरे यायेत निश्चित ताप माः। पश्चिमी ब्रेडयात "ओभन" (Oven) य् छुयेगु जुइ, भारतय् तवा वा तन्दुरय् पुइकेगु जुइ, धाःसा नेवाः मरीयात आपालं खुना (Steam) वा सिया (Deep fry) दयेकी।
मरीयागु ताजि
[सम्पादन]हलिमय् मरीयात मू कथं निगु पुचलय् ब्वथले छिं:
थन्ह्याये मरी (Leavened Bread)
[सम्पादन]थज्याःगु मरीइ मना वा बेकिङ सोडा छ्यलाः दुने प्वाः-प्वाः (Air pockets) दयेकी।
- पाउँरोटी (Loaf Bread): पश्चिमी शैलीया साधारण मरी।
- ब्यागेट (Baguette): फ्रान्सया ताःहाकःगु व झुरुं झुरुं नइगु मरी।
- बन (Bun): चिग्वःगु ग्वलाःगु मरी।
छुया मरी (Flatbread)
[सम्पादन]थ्व मरी पचिं (Flat) जुइ।
- चपाती /रोटी: भारत व नेपाःया तराई क्षेत्रय् आपालं नइगु छ्वालियागु मरी।
- तोर्तिया (Tortilla): कःनि वा छ्वयागु चुं नं दयेकीगु मेक्सिकन मरी।
- पित्जा बेस (Pizza Base): इटालियन पित्जा दयेकेत छ्यलीगु मरी।
दसु
[सम्पादन]मरीया छुं दसुत थथे दु:
- योमरी: जाकिया भुंसाया दुने चाकु, खुवा आदि आपालं चाकूगु नसा तया ज्वरेयाइगु नसा।
- चताँमरी: चतां छ्यला दयेकीगु चाकलाःगु, चकंगु नसा।
- लाखमरी: छता नेवाः चाकूगु नसा।
- ल्वंमरी
- छ्वचुं मरी: छ्वचुं छ्यला दयेकातःगु मरी
- ग्वारामरी
- गुल्मरी
नापं, मरीया पुचलय् थीथी नसा दसु: मालपा, सेल, हलुवा, रोथ, जेरी, स्वारी, लालमोहन, अनर्सा, खजुरी, गुदपाक आदि नं दुथ्याः
गैह्र नेवाः नसा दुने थीथी नसायात मरीया पुचलय् दुथ्यायेछिं गुकिलि पित्जा, पाउरोती, बन, केक, मोची, डोसा, पराठा, नान आदि छुं दसु ख।
नेवाः तजिलजिइ मरी
[सम्पादन]नेवाः तजिलजिइ "मरी" यागु स्थान तसकं च्वे दु। मरी नसा जक मखुसें, थ्व संस्कार व नखः चखःया अभिन्न अंग खः।[३]
- योमरी: योमरी पुन्हि खुनु दयेकीगु जाकिया चुंयागु मरी, गुकिया दुने चाकु व हाम्वः तइ। थ्व खुनाः (Steamed) दयेकी।
- चताँमरी: थ्व जाकिया चुं नं दयेकीगु पचिंगु मरी खः। थौंकन्हे, छुं थासय् थुकियात "नेवाः पित्जा" (Newari Pizza) नं धाइ।
- लखामरी बाय् लाखमरी: इहिपा व भ्वजय् छ्यलीगु तःधंगु मरी।
- ग्वारामरी (Gwaramari): सुथय् च्या नाप नइगु ग्वःगु मरी।
- सेलमरी: स्वन्तिइ नइगु मरी। माल्पा नापं सुथय् नइगु चलन नं दु।
नेवाः समाजय् छुं नं शुभ ज्या याये न्ह्यः "सगं" बी बलय् मरी (विशेष यानाः "अय्लाः" व "खेँ" नाप) माः। अथे हे, मचा बुइ बलय्, इहिपा जुइ बलय्, व जंको बिले थीथी कथंया मरी बीगु चलन दु।
किपा
[सम्पादन]
योमरी
चायेकातःगु योमरीया दुनेया किपा
चतांमरी
