मध्य अमेरिकाया इतिहास
मध्य अमेरिकाय् सामान्यतया ग्वाटेमाला, बेलिज, एल साल्भाडोर, होन्डुरस, निकारागुआ, कोस्टारिका व पानामा ला। थ्व परिभाषा आधुनिक राजनीतिक सीमानाप ज्वःलाः। मध्य अमेरिका भौगोलिक रुपं मेक्सिकोय् शुरु जुइ, मेक्सिकोया दकलय् चिब्याःगु थाय् तेहुआन्तेपेकया इस्थमसय्, व न्हापाया देय् युकातान (१८४१–१८४८) मध्य अमेरिकाया छगू भाग ख। मेगु छ्याकःलय्, सन् १९०३इ स्वतन्त्रता जुइ न्ह्यः पनामा दक्षिण अमेरिकाया छगू भाग ख, छाय् धाःसा थ्व देय् उबिले कोलम्बियाया छगू विभाग ख। इलय् ब्यलय् बेलिज, सन् १९८१ तक्क छगू बेलायती उपनिवेश जुयाच्वन, गन स्पेनिशया पलेसा अंग्रेजी भाय् ल्हाइ, व गन जनसंख्या मू कथं अफ्रिकी मूलया ख। थनया मनूतेत स्पेनिश भाषी मध्य अमेरिकाया भागय् दुमथ्याः।
ताःहाकःगु व चिब्यागु, मध्य अमेरिकाया स्पष्ट भौगोलिक केन्द्र मदु । २०गु शताब्दीया मध्य तक्क थनया देय्तेगु दथुइ लँ मदुगुलिं थनया देय् थःथवय् अलग कथं दयाच्वन, व थन रेलमार्गं नं देय् यात गबलें स्वाना मबिल। उपनिवेशकालीन ईले ग्वाटेमाला प्रशासनिक व धार्मिक केन्द्र ख; धार्मिककथं थ्व थ्व हे अवस्था दनि। तर युरोपेली संघ थें मध्य अमेरिकी राजनीतिक संघ दयेकेगु कुतः असफल जूगु दु। युरोपियन युनियन दुहां वंगु देय् तय्के रेलं सीमापार व्यापक यातायात जुइधुंकूगु दु; थौं नं (२०२१) तुलना यायेबलय् मध्य अमेरिकाय् तसकं म्ह्व जक यातायात दु, अले देय् स्वाइगु रेल नं मदु ।
थनया देसय् अप्वः विविधता नं दु। छुं (ग्वाटेमाला)य् आदिवासी वा मूल अमेरिकी जनसंख्या यक्व दु, मेमेगु (कोस्टारिका)य् मदु। छुं (एल साल्भाडोर) थःगु प्रशान्त तटय् केन्द्रित जुयाच्वंगु दु धाःसा मेमेगु (बेलिज, होन्डुरस) क्यारिबियन वा एटलान्टिक तट अप्व महत्त्वपूर्ण जुइ। पनामा व म्हो जक ग्वाटेमाला व कोस्टारिका निगुलिं तटं महत्वपूर्ण भूमिका म्हिताच्वंगु दु । छुं देसय् स्थीर सरकार दु (कोस्टारिका), मेमेगु देसय् मदु (निकारागुआ, एल साल्भाडोर)। पनामा तसकं अमेरिकीकरण जूगु देय् ख। थन अमेरिकी डलरयात थःगु मुद्राया रुपय् छ्यलिगु या। पनामाया तःधंगु उद्योग व राजस्वया स्रोत (नहर) दु। नापं, थ्व देसय् न्हापा दूगु नहर क्षेत्रया अमेरिकी सैन्य ज्याकुथि व थन वइगु थीथी जहाज व मनुतेगु कारणं थन छगू जटिल व्यवस्था दु।
युरोपियन स्वापू न्ह्यः
[सम्पादन]कोलम्बस न्ह्यःया युगय् मध्य अमेरिकाया उत्तरी क्षेत्रय् मेसोअमेरिकाया आदिवासीत च्वनाच्वंगु ख। थुकिलि दकलय् नांजाःपिं माया जाति ख। इमिसं थ्व क्षेत्रय् यक्व नगर दयेकल। मेगु जाति एजटेक ख, सुनां छगू विशाल साम्राज्य दयेकल। पूर्वी होन्डुरस, क्यारिबियन निकारागुआ, कोस्टारिका व पानामाया अधिकांश भागया कोलम्बस न्ह्यःया संस्कृति युरोपियन स्वापूया इलय् चिबचान भाषाया प्रधानता दु। इमित छुं मनुतेसं सांस्कृतिक रुपं पाःगु व इस्थमो-कोलम्बिया क्षेत्रया पुचलय् दुथ्याकि।
स्पेनिश उपनिवेश युग
[सम्पादन]मध्य अमेरिकाय् ७गु स्वतन्त्र देय् दु: बेलिज, कोस्टारिका, एल साल्भाडोर, ग्वाटेमाला, होन्डुरस, निकारागुआ व पनामा दु। १६गु शताब्दीइ स्पेनिश विजय धुंका मध्य अमेरिकाया अप्व बासिन्दातेगु इतिहास समान जुल। थुकिया अपवाद पश्चिमी क्यारिबियन क्षेत्र ख, गुकियात ऐतिहासिक रुपय् क्यारिबियन तटय् दुथ्याःगु दु। थ्व अपवाद दुने निगुलिं अर्ध-स्वतन्त्र आदिवासी समाज, बिस्युं वनाच्वंपिं दास पुचः, व थन पिनं च्वंवःपिं, विशेष यानाः बेलायतीत सुनां अन्ततः ब्रिटिश होन्डुरस (आधुनिक-दिंया राष्ट्र बेलिज ) दयेकल। बेलिज छगू म्हो जनसंख्या दूगु क्षेत्र ख गन बेलायतीतेसं माद्रिदया सन्धिं स्पेनं बेलायतया अधीनय् लाकूगु ख। स्पेनं बेलायती होन्डुरसय् हाकनं नियन्त्रण काये मफूगुलिं बेलायतीतयेसं थ्व देसय् बसोबास यानाच्वन व अन्ततः थ्व देय् यात उपनिवेश दयेकल। ग्वाटेमालां थःगु स्वतन्त्रता प्राप्त यायेधुंका, थ्व देसं स्पेनया बेलायती होन्डुरसया उत्तराधिकार ग्रहण यात। बेलायती होन्डुरस तःदँ न्ह्यःनिसें उपनिवेश मखुसें बेलायती बस्ती जुयाच्वन (स्पेन व बेलायत दथुइ जूगु सन्धिं थ्व भूभागय् बेलायती उपनिवेश तयेगु निषेध याःगु खः) । यक्व दँया विवाद धुंका ग्वाटेमाला व बेलायत दथुइ छगू सन्धि जुल गुकिलि उगु ईया ग्वाटेमालाया राष्ट्रपतिं बेलिजया मू भूभाग (स्पेन राज्यं बेलायतयात ब्यूगु) सन्धियात मान्यता बिल। थ्व सन्धि दुने, ग्वाटेमाला सिटीं ब्रिटिश होन्डुरस जुया क्यारिबियन सागर तक्क कार्ट रोड दयेकेगु सम्झौता नं जुल। कार्ट रोड गबलें मदयेकूगुलिं ग्वाटेमालां सन्धियात शून्य घोषणा यात । ब्रिटिश होन्डुरस (बेलायतीतेसं ब्युगु नां), व बेलिज (स्पेनिश व ग्वाटेमालामितेसं ब्यूगु नां) धाःगु थाय् अन्ततः सन् १९८१इ ग्रेट ब्रिटेन स्वया स्वतन्त्रता प्राप्त यात व "बेलिज" नांया देय् जुल। ग्वाटेमालां आः नं बेलिजया भूभागयात कयाः विवाद यानाच्वंगु दु ।
१६गु शताब्दी निसें १८२१ तक्क मध्य अमेरिकां ग्वाटेमालाया क्याप्टेनसी जनरल दयेकल, गुकियात गुबलें-गुबलें ग्वाटेमाला राज्यया नामं नं म्हसीकिगु या। थ्व राज्य चियापास राज्यया छगू भाग (थौंकन्हय् मेक्सिकोया भाग), ग्वाटेमाला, एल साल्भाडोर, होन्डुरस, निकारागुआ व कोस्टारिकां दयेकल। आधिकारिक रुपं, क्याप्टेनसी न्यू स्पेनया उपराजपरिवारया छगू भाग ख व उकिं मेक्सिको सिटीइ स्पेनिश भाइसेरोयया पर्यवेक्षणय् ला। अथे जुसां, भाइसेरोय वा वय्कःया देपुतितेसं प्रशासन मजुसें स्वतन्त्र रुपं नियुक्त क्याप्टेन जनरलं न्हापा एन्टिगुआय् व लिपा ग्वाटेमाला सिटीइ मुख्यालयं संचालन जुल।