भारतीय दर्शन

भारतीय दर्शन (Indian Philosophy) दक्षिण एसियाया उपमहाद्वीपय् विकसित जूगु प्राचीन दार्शनिक परम्परा खः। थ्व दर्शनं जीवनया अर्थ, आत्मा, परमात्मा, व मोक्षया बारे चिन्तन याइ। थुकियात मुख्यतया 'आस्तिक' व 'नास्तिक' या निगू तःधंगु पुचलय् बाये फइ।

आदि शंकरं अद्वैत वेदान्तया एकवादी दृष्टिकोण विकास यानादिल गुकिलिं विशिष्ट सत्ताया बहुलताया अस्तित्व छगू भ्रम ख धका धयादिल ।

भारतीय दर्शनया छगू विशिष्टता थ्व ख कि थुकिलि यथार्थया प्रकृतिया अन्वेषण, ज्ञानय् थ्यनेगु लँपुत व निर्वाणय् गथे यानाः थ्यनेगु धइगु आध्यात्मिक न्ह्यसःयात एकीकृत यानातःगु दु । ईसापूर्व ९००या आसपास वेद दयेकीगु इलय् थ्व शुरु जूगु खः । वेद हिन्दू धर्मया आधारभूत धर्मग्रन्थ खःसा थुकिलि स्वयं व अन्तिम यथार्थया दथुइ स्वापूया विषयया लिसें आत्माया विगतया कर्मया आधारय् गथे यानाः पुनर्जन्म जुइ धइगु न्ह्यसःया चिन्तन जुइ । थ्व ईलय् बुद्ध धर्म व जैन धर्म थें न्याःगु गैर-वैदिक शिक्षाया नं उदय जुल। बुद्ध धर्मया पलिस्था गौतम बुद्धं (५६३–४८३ ईसापूर्व) यानादिल, गुम्हेस्यां स्थायी आत्माया वैदिक विचारयात चुनौती बियादिल व दुःखं मुक्त जुइगु लँपु प्रस्ताव यानादिल । जैन धर्मया पलिस्था महावीर (५९९–५२७ ईसापूर्व) नं यानादिल, गुम्हेस्यां अहिंसाया नापं सकल जीवनया सम्मानयात नं बः बियादिल।

वयां लिपाया शास्त्रीय काल करिब २०० ईसापूर्वय् न्ह्याःगु खः व थुकिया विशेषता हिन्दू धर्मया ६गु रूढिवादी परम्परा न्याय, वैशेषिक, साँख्य, योग, मीमांसा व वेदान्तया उदय ख। थ्व ईले लिपा अद्वैत वेदान्तया पाठया विकास जुल। थ्व इलय् आदि शंकरं ( c. ७०० –७५० ई.) सकतां छगू हे खः व यक्व विशिष्ट वस्तुं दयाच्वंगु ब्रम्हाण्डया छाप छगू भ्रम खः धकाः धाल । थ्व स्वया भतिचा पाःगु दृष्टिकोण रामानुजं (१०१७–११३७ ई.) न्ह्यथनादिल, गुम्हेस्यां विशिष्टाद्वैत वेदान्तया परम्पराया पलिस्था यानादिल व व्यक्तिगत वस्तुत हलिंया अन्तर्निहित सत्यया छगू पक्ष वा भागया रुपय् सत्य ख धकाः तर्क बियादिल। वय्कलं भक्ति आन्दोलनयात नं लोकप्रिय यायेत ग्वाहालि यानादिल, गुकिलिं आध्यात्मिक लँपुया रुपय् दैवीय प्रति भक्ति स्यनाबिल व भक्तिकाल ईसापूर्व १७गु निसें १८गु शताब्दी तक्क दयाच्वन। आधुनिक ई करिब १८०० ई. निसें शुरु जुल व थुकिया विकास पश्चिमी चिन्तननापया अन्तरक्रियां जुल। दार्शनिकतसें विविध दार्शनिक व धार्मिक शिक्षायात सामंजस्य यायेत ब्यापक व्यवस्था दयेकेगु कुतः यात । दसुया निंतिं स्वामी विवेकानन्द (ई. १८६३–१९०२) नं अद्वैत वेदान्तया शिक्षायात छ्यला फुक्क थीथी धर्म छगू हे दैवीयपाखे वनीगु लँपु खः धकाः तर्क यानादिल

मू ब्वथला

भारतीय दर्शनया परम्पराय् 'वेद' या प्रामाणिकतायात आधार कायेगु याइ:

१. आस्तिक दर्शन (Orthodox Schools)

थ्व पुचलं वेदया प्रामाणिकतायात स्वीकार याइ। थुकियात 'षड्दर्शन' (खुगू दर्शन) धकाः नं नांजाः:

• न्याय: तर्क व तर्कशास्त्रय् आधारित।
• वैशेषिक: परमाणुवाद व पदार्थया वर्गीकरणय् आधारित।
• सांख्य: प्रकृति व पुरुष (चेतना) या द्वैतवादय् आधारित।
• योग: मन व म्हया नियन्त्रण पाखें समाधि थ्यनेगु पद्धति।
• मीमांसा: वेदया कर्मकाण्ड व धर्मया व्याख्या।
• वेदान्त: उपनिषदया सार, गुकिं ब्रह्म व आत्माया एकताय् जोड बी।

२. नास्तिक दर्शन (Heterodox Schools)

थ्व पुचलं वेदया प्रामाणिकतायात स्वीकार मया::

• चार्वाक: भौतिकवाद (Materialism) गुकिं प्रत्यक्ष प्रमाणयात जक मानय् याइ।
• जैन दर्शन: अहिंसा, अनेकान्तवाद, व कर्मया सिद्धान्तय् आधारित।
• बौद्ध दर्शन: प्यंगु आर्य सत्य, अष्टाङ्गिक मार्ग, व शून्यताया सिद्धान्त।

मू सिद्धान्तत

भारतीय दर्शनय् छुं अजागु विचाःत दु गुकिया सकल ख्यलय् तःधंगु प्रभाव दु:

• कर्म: 'गुकथंया ज्या याइ, उकथंया हे फल कइ' धैगु विश्वास।
• धर्म: कर्तव्य, न्याय, व ब्रह्माण्डीय व्यवस्था।
• मोक्ष/निर्वाण: जन्म व मृत्युया चक्र (संसार) पाखें मुक्ति।
• आत्मा: शरीर स्वया पृथक छगू नित्य तत्व।

हलिंय् प्रभाव

भारतीय दर्शनं हलिंया विचाः धाराय् तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु:

1. पाश्चात्य दर्शन: आर्थर शोपेनहावर, राल्फ वाल्डो इमर्सन, व फ्रेडरिक नित्शे थेंज्याःपिं दार्शनिकतय्सं उपनिषद व बौद्ध दर्शन पाखें प्रेरणा कयादिल।
2. मनोविज्ञान: योग व ध्यान (Meditation) आःया आधुनिक मनोविज्ञान व मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्रय् तसकं नांजाः जुया वयाच्वंगु दु।
3. अहिंसा: महात्मा गान्धीया अहिंसाया विचाः, गुगु जैन व बौद्ध दर्शनय् आधारित खः, उकिं हलिंया राजनीतिक आन्दोलनय् तःधंगु परिवर्तन हल।

लिधंसा

• Radhakrishnan, S. (1923). Indian Philosophy.
• Hiriyanna, M. (1932). Outlines of Indian Philosophy.