बोरोबुदुर

बोरोबुदुर (जाभा भाय्: ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦧꦫꦧꦸꦝꦸꦂ - Candhi Barabudhur) ९गु शताब्दीया महायान बौद्ध देगः खः, गुगु इन्डोनेसियाया मध्य जाभाया मगेलाङ (Magelang) जिल्लाय् ला। थ्व हलिमया दकलय् तःधंगु बौद्ध विहार (Temple) खः। थ्व देगः इन्डोनेसियाया दकलय् नांजाःगु पर्यटकीय गन्तव्य व बौद्ध तीर्थस्थल खः।

थ्व देगःया निर्माण "शैलेन्द्र राजवंश"या इलय् करिब ७५० निसें ८२५ ई.सं.या दथुइ जूगु खः। बोरोबुदुरया वास्तुकलाय् इन्डोनेसियाया आजु-अजि पुजा (Ancestor worship) व बौद्ध "निर्वाण"या अवधारणाया मिश्रण खनेदु। थ्व देगःयात गुप्ता साम्राज्यया कलां नं प्रभावित याःगु दु।

इतिहास

• निर्माण: थ्व देगः दयेकेत ७५ दँ ति माल व थ्व "समुरातुंग" (Samaratungga) जुजुया पालय् सन् ८२५ पाखे क्वचाल। थ्व दयेकेत २० लख स्वया अप्व ज्वालामुखीया ल्वहँ (Volcanic stones) छ्यलातःगु दु।
• लोमना: १४गु शताब्दीइ जाभाया मनूतय्सं इस्लाम धर्म नाले धुंकाः व "मेरापि" (Merapi) ज्वालामुखी विष्फोट जुइवं थ्व देगः ताःई तक सिनागः व खरानी (Volcanic ash) दुने दयाच्वन।
• लुइकेज्या: सन् १८१४ य् जाभाया बेलायती गभर्नर सर थोमस स्ट्यामफोर्ड र्याफल्स (Thomas Stamford Raffles) नं स्थानीय मनूतय्गु ग्वाहालिं थ्व देगःयात हानं लुइकादिल।
• जीर्णोद्धार: सन् १९७३ निसें १९८३ तक युनेस्को (UNESCO) व इन्डोनेसिया सरकार जानाः थुकिया तःधंगु जीर्णोद्धार यात। सन् १९९१ य् थुकियात विश्व सम्पदा धलखय् सूचीकृत यात।

वास्तुकला

बोरोबुदुरयात छगू तःधंगु "स्तुप" (Stupa) या रुपय् काये छिं, तर दुने स्वये बलय् थ्व पिरामिड आकारया दु। थ्व देगःयात च्वय् पाखे स्वये बलय् थ्व छगू तःधंगु "तन्त्रयान मन्दः" (Mandala) थें खनेदु।

थ्व देगःयात बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान (Cosmology) कथं स्वंगू तहलय् ब्वथलातःगु दु:

1. कामधातु (कामया हलिं): थ्व देगःया जग खः। थन मनूया इच्छा व संसारिक मोहयात क्यनीगु १६० ब्या-किपा (Reliefs) दु।
2. रुपधातु (रुपया हलिं): थ्व दथुइ लाःगु ५ गू प्यकुंलाःगु तकिं (Terraces) दु। थन बुद्धया जीवन व जातक बाखं क्यनीगु किपात दु।
3. अरुपधातु (रुप स्वया च्वयेया हलिं): थ्व दकलय् च्वय् लाःगु ३ गू चाकलाःग्गु तकिं खः। थन छुं नं किपा वा सजावट मदु, गुकिं "शून्यता" वा निराकार अवस्थायात क्यनी। थन ७२ गू प्वाः-प्वाः दुगु स्तुप (Perforated stupas) दु, गुकिया दुने बुद्धया मूर्तित दु।

ब्या-किपा व मूर्तित (Reliefs and Statues)

बोरोबुदुरया ब्या न्यंकः २,६७२ ब्या-किपा (Relief panels) व ५०४ बुद्धया मूर्ति दु। थुकिलिं थीथी बाखँ कनातःगु दु:

• ललितविस्तर सूत्र: बुद्धया जन्म निसें धर्मचक्र प्रवर्तन तकया बाखं।
• जातकमाला: बुद्धया पूर्व जन्मया बाखंत।
• गण्डव्यूह: सुधन नांयाम्ह साधकया ज्ञानया मालेज्या।

तीर्थयात्रा

तीर्थयात्रीतय्सं देगःया पूर्वया लुखां दुहाँ वनाः घडीया दिशाय् परिक्रमा यासें च्वय् वने माः। थ्व यात्राया क्रमय् तीर्थयात्रीं "कामधातु" (संसार) पाखें "अरुपधातु" (निर्वाण) तकया लँपुइ न्यासेवनि। थ्व लँपु ५ किलोमिटर ति ताःहाकःगु दु। "वेसाक" बाय् स्वांया पुन्हि या ईलय् थन हलिम न्यंकंया बौद्धमार्गीत मुनाः पूजा याइ।