बँमनू

बँमनू (Primate) धैगु दुरुपापि (दुरुपा दुपिं) प्राणीतय्गु उगु पुचः खः गुकिं मनुखं निसें माकः व गुँमनू तक दुथ्याः। थ्व पुचःया प्राणीत मेमेगु दुरुपामि प्राणी स्वया थःगु तःग्वःगु न्हेपू, बांलाःगु दृष्टि, व ल्हातं वस्तु ज्वने फइगु क्षमताया कारणं पाः।

बँमनूया गुण

बँमनू पुचःया प्राणीतय्गु छुं मंका गुण थ्व कथं दु:

• ज्वनिगु ल्हाः व पालि: बँमनूतय्गु ल्हाः व पालिइ म्हालापतिं (thumb) मेमेगु पतिं स्वया अःखः दयाच्वनी, गुकिं यानाः इमिसं सिमाया कचा ज्वनेत वा वस्तु ल्हातय् कायेत अःपुइ।

• मिखा व दृष्टि (Stereoscopic Vision): इमिगु निग्वलं मिखा ख्वाःया न्ह्यःने लिक्क दइ, गुकिं यानाः वस्तु गुलि तापाः वा लिक्क दु धकाः पाय्छि कथं अनुमान याये फइ।

• तःग्वःगु न्हेपू: म्हया आकार स्वया बँमनूतय्गु न्हेपू मेमेपिं दुरुपामि प्राणी स्वया तःग्वः जुइ। थुकिं यानाः इमिगु सामाजिक व्यवहार व बुद्धि तसकं उच्च जुइ।

• सामाजिक जीवन: अप्वः धकाः बँमनूत पुचलय् च्वनी। इमिसं छम्हं मेम्ह नाप सुचं आदानप्रदान यायेत थी-थी सः व हाउभाउ छ्येली।

ब्वथला

बँमनू पुचःयात मू कथं निगू मू ब्वय् बायेगु या:

• आदिम बँमनू (Strepsirrhini) == थ्व पुचलय् आदिम बँमनूत ला। इमिसं बहनि नं न्हाय्‌पं व मिखा बालाक्क छ्येलेफु।

दसु: लेमुर (Lemurs), लोरिस (Lorises)।

• विकसित बँमनू (Haplorhini): थ्व पुचलय् माकः, गुँमनू व मनू ला।

माकः (Monkeys): थुकियात 'न्हूगु हलिंया माकः' व 'पुलां हलिंया माकः' या ताजिइ बायेगु या।

गुँमनू (Apes): इमिगु 'न्हिपं' (tail) दइ मखु। थुकिया दुने चिम्पान्जी, गोरिल्ला, ओराङ्गुटान, व मनू (Humans) ला।