फाबासी

फाबासी (Fabaceae) वा लिगुमिनोसी (Leguminosae) हलिमय् दकलय् तःधंगु व आर्थिक रूपं महत्त्वपूर्ण बुँज्या वनस्पतिया परिवार ख। थ्व परिवारयात साधारण भाषाया केँ/केँय् वा बूबः धकाः म्हसीकिगु या। थ्व वनस्पतिया स्वंगूगु दकलय् तःधंगु परिवार ख, गुकी १९,००० स्वया अप्वः प्रजातित व ७५० स्वया अप्वः वंशत (genera) ला। थ्व परिवारया प्रजातित हलिमय् फुक्क धइथें महादेशय् खनेदु। थ्व परिवारया प्रजातित सिमा (trees), स्वांमा (shrubs), व दछि-मा वा त-दछिमा घाँय् (herbs) या रूपय् दइ। थ्व परिवारया छगू मू विशेषता धाःगु थुकिया सि (fruit) ख, गुकियात 'लिगुम' (legume) धाइ। थ्व सि धाःगु छगू पोड (pod) ख गुगु तज्यानाः सि दयेगु जुइ। थ्व परिवारया वनस्पतितय्सं चाया उर्वरता ब्वयेकेत तःधंगु भूमिका म्हिती।

ब्वथला व संरचना

A flower of Wisteria sinensis, Faboideae. Two petals have been removed to show stamens and pistil

फाबासी परिवारयात परम्परागत रूपं स्वंगू उप-परिवारय् (subfamilies) बायातःगु दु: फाबोइडी (Faboideae), सिसाल्पिनोइडी (Caesalpinioideae), व मिमोसोइडी (Mimosoideae)। थ्व ब्वथला स्वांया संरचना व पुसाया आधारय् दयेकूगु ख। थ्व परिवारया हःत साधारणतया पाःपाः जुयाः च्वइ व 'कम्पाउन्ड' (compound) जुइ। हःया म्हय् 'स्टिपुल' (stipule) धाःगु चिधंगु ब्वः दइ। स्वांया संरचना 'जाइगोमोर्फिक' (zygomorphic) जुइ, गुकिया अर्थ थ्व द्विपक्षीय रूपं समान जुइ। स्वांया आकारतय्त 'ब्यानर', 'विङ्स', व 'कील' धकाः नामाकरण यानातःगु दु। थ्व परिवारया जराय् 'राइजोबियम' (Rhizobium) धाःगु ब्याक्टेरिया दइ, गुकिं वायुमण्डलया नाइट्रोजनयात ग्रहण यानाः चां पुसायात बी। थ्व प्रक्रियायात नाइट्रोजन फिक्सेसन धाइ। थ्व हे कारणं थ्व परिवारया वनस्पतित चाया उर्वरता ब्वयेकेत महत्त्वपूर्ण जुइ।

भौगोलिक वितरण

फाबासी परिवार हलिमय् फुक्क कथंया जलवायुय् सये फइ। थ्व परिवार आर्द्र उष्णकटिबंधीय गुं निसें सुक्खा मरुभूमि तक खनेदु। यद्यपि, थुकिया दकलय् अप्वः विविधता उष्णकटिबंधीय व उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रय् दइ। अन्टार्कटिका त्वताः फुक्क महादेशय् थ्व परिवारया वनस्पतित दु। थ्व परिवारया सिमात विशेष यानाः अफ्रिका व दक्षिण अमेरिकाया सवाना (savanna) क्षेत्रय् मू वनस्पतिया रूपय् दइ। केँ व बूबः थें जाःगु घाँय् प्रजातित धाःसा समशीतोष्ण क्षेत्रय् अप्वः सयेकी। थ्व परिवारया अनुकूलन क्षमता तसकं च्वय्या स्तरय् दु। थ्व परिवारया आपालं प्रजातित विशेष यानाः भूमध्यसागरीय क्षेत्रय् खनेदु।

आर्थिक महत्त्व

मनूया नसा व अर्थतन्त्रय् फाबासी परिवारया महत्त्व अतुलनीय दु। थ्व परिवारं झीत प्रोटिनं जाःगु केँय् व बूबः बी। सोयाबिन (Soybean), क्वसा (Pea), चाना (Chickpea), व भुति (Black-eyed pea) थ्व परिवारया मू नसा ख। थ्व नापं, बरां (Peanut) व थीथी घासा (Lentils) नं थ्व हे परिवारय् ला। थ्व परिवारया वनस्पतित पशु आहार (fodder) या निंतिं नं तसकं छ्यलिगु या। 'अल्फल्फा' (Alfalfa) व 'क्लोभर' (Clover) थ्व परिवारया मू घाँय् ख। मेमेगु छ्यलाय् रङ (dye), चिकं (oil), व सिं (timber) नं ला। रोजवुद (Rosewood) थें जाःगु तःधंगु सिमात थ्व हे परिवारया ब्वः ख। थ्व परिवारया वनस्पतिं औद्योगिक गम व वासः नं दयेकि।

नसा व उसाँय्

फाबासी परिवारया सिइ फाइबर, कार्बोहाइड्रेट व भिटामिन बी यक्व दइ। थ्व शाकाहारी मनूतेगु निंतिं प्रोटिनया दकलय् बांलाःगु स्रोत ख। थ्व परिवारया नसाय् मेमेगु पशुं वैगु प्रोटिन स्वया कोलेस्ट्रोल म्हो जुइ व अतः नुगःचुया उसाँय् यात ग्वहालि यायेफु। थुकी नः (iron) व फस्फोरस नं पर्याप्त मात्राय् दइ। छुं प्रजातितय्सं हिया सुगर (blood sugar) नियन्त्रण यायेत नं ग्वहालि याइ। थ्व परिवारया वनस्पतितय्सं तःग्वारा जुइगु (obesity) विरुद्ध ल्वायेत नं ग्वाहालि याइ। थ्व परिवारया बुबः एन्टी-अक्सिडेन्टं जाःगु जुइ।

पारिस्थितिकीय भूमिका

पारिस्थितिकीय प्रणाली (ecosystem) य् फाबासी परिवारया भूमिका विशेष दु। नाइट्रोजन फिक्सेसन यायेगु क्षमताया कारणं थ्व वनस्पतिं चायात प्राकृतिक रूपं मल (fertilizer) बी। थुकिं यानाः कृत्रिम रासायनिक मलया आवश्यकता म्हो जुइ। थ्व परिवारया वनस्पतितय्सं चाया क्षय (soil erosion) पनेत नं ग्वहालि याइ। स्वां हइगु ईलय् थ्व वनस्पतितय्सं थीथी की (pollinators), दसु छुं व लापाचायात आकर्षित याइ। थ्व परिवारया सिमातय्सं जंगली पशुतेत बासस्थान व नसा बी। थ्व वनस्पतिं चाया जैविक विवधता कायम तइ।

फाबासी परिवारया मू वंश व छ्यला

वंश (Genus)	साधारण नां	मू छ्यला
Glycine	सोयाबिन	चिकं व प्रोटिन नसा
Arachis	बरां	चिकं व नसा
Pisum	केगु	तरकारी व केँ
Phaseolus	बूबः (Beans)	नसा
Dalbergia	रोजवुद (Rosewood)	फर्निचर व सिं
Medicago	अल्फल्फा	पशु आहार

चुनौती व संरक्षण

जलवायु परिवर्तन व गुं विनाशया कारणं थ्व परिवारया छुं जंगली प्रजातित लोप जुइगु संघारय् दु। ल्वचं व कीतय्सं थ्व परिवारया मातय्त नं दुःख बी। बुंज्या याइगु इलय् 'एफिड्स' (Aphids) व 'बोरेल' (Borer) थें जाःगु कीटाणूतय्सं उत्पादन म्हो याइ। आःया वैज्ञानिकतय्सं ल्वचंप्रति प्रतिरोधी क्षमता दुगु 'जेनेटिकली मोडिफाइड' (GMO) पुसात दयेकेगु ज्या यानाच्वंगु दु। थ्व परिवारया जंगली पुसात (wild relatives) संरक्षण यायेगु तसकं आवश्यक दु, गुकिं भविष्यया निंतिं महत्त्वपूर्ण जीन (genes) दयाच्वनि। प्रजातिया ह्रास वइगु अवस्था थ्व परिवारया निंतिं तःधंगु चुनौती ख।

स्वापू दुगु च्वसुत

• वनस्पति विज्ञान
• बूबः
• बुंज्या