प्राचीन दर्शन
प्राचीन दर्शन (Ancient philosophy) धइगु प्राचीन कालय् (विशेष यानाः ६गू शताब्दी ईसा पूर्व निसें ५गू शताब्दी ईसवी तक) हलिमया थीथी थासय् विकास जूगु दार्शनिक विचाः खः। थ्व इलय् मनूतय्सं धर्म व बाखं (mythology) यात त्वताः तर्क (reason), अनुभव, व गहन चिन्तनया आधारय् जीवन, जगत्, व सत्यया बारेय् सीकेगु सुरु यात। प्राचीन दर्शनयात भौगोलिक व सांस्कृतिक आधारय् मू कथं स्वंगू पुचलय् बायेछिं: ग्रीक-रोमन, भारतीय, व चिनियाँ दर्शन।[१]
प्राचीन ग्रीक व रोमन दर्शन
[सम्पादन]पश्चिमी हलिमय् दर्शनशास्त्रया पलिस्था प्राचीन ग्रीसय् जूगु खः। थनया दार्शनिकतय्सं ब्रह्माण्ड गथे दयावल व मनूया जीवनया मू उद्देश्य छु खः धइगु न्ह्यसःया तार्किक लिसः मालेगु कुतः यात।
प्रि-सोक्रेटिक दार्शनिकत: थेल्स (Thales), पाइथागोरस (Pythagoras), व हेराक्लिटस (Heraclitus) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं हलिमया भौतिक आधार (दसु: लः, ल्याः, मि) मालेगु ज्या यात।
शास्त्रीय युग: सुकरात नं न्ह्यसः न्यनेगु पद्धति स्यनादिल। वय्कःया शिष्य प्लेटो नं 'आदर्श राज्य' व फर्मया सिद्धान्त न्ह्यब्वल। प्लेटोया शिष्य अरस्तु (Aristotle) नं तर्कशास्त्र, जीवविज्ञान, व नीतिशास्त्रय् तःधंगु योगदान बिल।
रोमन दर्शन: ग्रीस धुंका रोमन साम्राज्यय् स्टोइसिज्म (Stoicism) व इपिक्युरेनिजम (Epicureanism) थें न्याःगु व्यावहारिक दर्शन लोकंह्वात, गुकिलिं जीवनय् शान्ति व सन्तुष्टि गथे कायेगु धइगु स्यन।
प्राचीन भारतीय दर्शन
[सम्पादन]प्राचीन भारतय् दर्शन व धर्म तसकं स्वानाच्वंगु दु। थनया दर्शनं जीवनया दुःखं गथे मुक्ति (मोक्ष वा निर्वाण) कायेगु धइगु खँय् अप्वः बः बी। भारतीय दर्शनयात मू कथं 'आस्तिक' (वेदय् विश्वास याइपिं) व 'नास्तिक' (वेदय् विश्वास मयाइपिं) धकाः बायातःगु दु।[२]
हिन्दू दर्शन: थुकिलि वेदान्त, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा, व सांख्य थें न्याःगु खुगू मू दर्शन (षड्दर्शन) ला। थुकिलिं आत्मा, ब्रह्म (परमसत्य), व कर्मया खँ ल्हाइ।
बुद्ध धर्मया दर्शन: गौतम बुद्ध नं पलिस्था यानादीगु थ्व दर्शनं मध्यमार्ग, अहिंसा, व प्यंगू आर्य सत्यया माध्यमं दुःखं मुक्ति (निर्वाण) कायेगु लँपु क्यनी।
जैन दर्शन: महावीर या विचाःय् आधारित थ्व दर्शनं कर्म सिद्धान्त व कठोर अहिंसायात तःधंगु महत्त्व बी।
चार्वाक दर्शन: थ्व छगू नास्तिक व भौतिकवादी (materialist) दर्शन खः, गुकिलिं इन्द्रियपाखें खनेदइगु खँयात जक सत्य मानय् याइ।
प्राचीन चिनियाँ दर्शन
[सम्पादन]प्राचीन चीनया दर्शन विशेष यानाः समाज, राज्यप्रणाली, व प्रकृतिया दथुइ शान्ति व सन्तुलन हयेगु खँय् केन्द्रित दु। थ्व इलय् (विशेष यानाः स्प्रिङ एण्ड अटम युगय्) यक्व दार्शनिक विचाःत वल, गुकीयात "सच्छि विचारधारा" (Hundred Schools of Thought) धाइ।
कन्फ्युसियसवाद (Confucianism): कन्फ्युसियस नं पलिस्था यानादीगु थ्व दर्शनं परिवार, राज्य, व समाजय् नैतिक मूल्य (moral values), आज्ञापालन, व सद्भावयात दकलय् तःधंगु थाय् बिल।
ताओवाद (Daoism): लाओ त्जु (Laozi) या विचाःय् आधारित थ्व दर्शनं प्रकृतिया नियम ताओ (Dao) कथं म्वायेगु व 'यिन व याङ' (Yin and Yang) या सन्तुलनयात बः बी। थुकिलिं कृत्रिम नियम स्वया प्राकृतिक स्वतन्त्रतायात ययेकी।
कानुनवाद (Legalism): हान फेइजी (Han Feizi) या विचाःय् आधारित थ्व दर्शनं कठोर कानुन व बलाःगु राज्य संयन्त्रय् विश्वास याइ।
प्रभाव
[सम्पादन]प्राचीन दर्शनं थौंकन्हय् या हलिमया धार्मिक, सांस्कृतिक, व वैचारिक जग दयेकाबिउगु दु। पश्चिमी दर्शनं विज्ञान, कानुन, व लोकतन्त्रयात न्ह्यःने यंकल धाःसा पूर्वीय दर्शनं व्यक्तिगत शान्ति, ध्यान, व प्रकृतिया सन्तुलनयात स्यनाच्वंगु दु। थुपिं पुलांगु विचाःत थौंकन्हय् या समाजयात थुइकेत नं उतिकं हे छ्यलिगु या।