प्राचीन ग्रीक दर्शन
प्राचीन ग्रीक दर्शन (Ancient Greek philosophy) थ्यं-मथ्यं ६गू सदी ईसा पूर्वय् (6th century BCE) प्राचीन ग्रीसय् सुरु जूगु दार्शनिक चेतनाया झ्वः खः। थ्व दर्शनं पश्चिमी हलिमया विचाः, विज्ञान, व दर्शनशास्त्रयात पलिस्था यात। ग्रीक दार्शनिकतय्सं हलिम, अस्तित्व, ज्ञान, मान्यता (values), तर्क, व मानव मति (mind) या आधारभूत न्ह्यसःतय्त म्हसीकेगु कुतः यात। इमिगु थ्व कुतः तसकं जटिल जूसां, थुकिलिं लिपाया युरोपेली दर्शनय् व हलिं दर्शनय् तःधंगु प्रभाव लाकल।[१]
इतिहास व विकासक्रम
[सम्पादन]प्राचीन ग्रीक दर्शनयात मू कथं स्वंगू खण्डय् बायेछिं:
सुकरात न्ह्यःया दर्शन (Pre-Socratic Philosophy)
[सम्पादन]सुकरात (Socrates) स्वया न्ह्यःया दार्शनिकतय्सं विशेष यानाः प्रकृति, ब्रह्माण्डया उत्पत्ति, व भौतिक हलिमया आधारभूत तत्त्वत मालेगु ज्या यात। इमिसं परम्परागत बाखं (mythology) यात त्वताः तर्क (reason) या आधारय् हलिम थुइकेगु कुतः यात।
थेल्स (Thales): वय्कलं हलिमया आधारभूत तत्त्व लः खः धकाः विश्वास यानादिल।
पाइथागोरस (Pythagoras): वय्कलं ब्रह्माण्डयात ल्याः (number) वा गणितीय सिद्धान्तं थुइकेछिं धकाः धयादिल।
हेराक्लिटस (Heraclitus): वय्कलं "हिलासु" (change) हे हलिमया शाश्वत नियम खः धकाः स्यनादिल।
शास्त्रीय ग्रीक दर्शन (Classical Greek Philosophy)
[सम्पादन]थ्व युग प्राचीन ग्रीक दर्शनया स्वर्ण युग खः, गुगु विशेष यानाः एथेन्सय् (Athens) केन्द्रित खः। थ्व इलय् स्वम्ह महान दार्शनिकत वल:
सुकरात (Socrates): वय्कलं दर्शनयात प्रकृतिं मानव जीवन, नीतिशास्त्र (ethics), व ज्ञानमीमांसाम्हय् हिलादिल। वय्कःया "सोक्रेटिक विधि" (Socratic method) न्ह्यसः न्यनेगु व तर्क यायेगु छगू बांलाःगु विधि खः।
प्लेटो (Plato): सुकरातया शिष्य प्लेटों "एकेडेमी" (Academy) या पलिस्था यानादिल। वय्कःया "फर्मया सिद्धान्त" (Theory of Forms) कथं, भौतिक हलिम छगू नक्कल जक खः, व सत्य हलिम विचाःया हलिम खः।
अरस्तु (Aristotle): प्लेटोया शिष्य अरस्तु नं तर्कशास्त्र (logic), जीवविज्ञान, नीतिशास्त्र, व राजनीतिइ तःधंगु योगदान बियादिल। वय्कलं भौतिक हलिमयात अवलोकन (empirical observation) यानाः सीकेगु कुतः यानादिल।
हेलेनिस्टिक दर्शन (Hellenistic Philosophy)
[सम्पादन]अलेक्जेन्डर (Alexander the Great) या मृत्यु लिपा व रोमन साम्राज्यया उदय न्ह्यःया ईयात हेलेनिस्टिक युग धाइ। थ्व इलय् मनूतय्गु व्यक्तिगत शान्ति व सुख मालेगु कुतः जुल:
स्टोइसिज्म (Stoicism): थुकिलिं आत्म-नियन्त्रण व प्रकृतिया नियम कथं म्वायेगु स्यनी।
एपिक्युरेनिज्म (Epicureanism): थुकिलिं मानसिक शान्ति, साधारण जीवन, व न्ह्यइपुसा (entertainment) य् सन्तुष्टि मालेगु स्यनी।
स्केप्टिसिज्म (Skepticism): थुकिलिं छुं नं खँय् पूर्ण सत्य दु धइगु खँय् शंका याइ।
प्रभाव व महत्त्व
[सम्पादन]प्राचीन ग्रीक दर्शनं पश्चिमी सभ्यताया जग दयेकल। थुकिया प्रभाव आधुनिक विज्ञान, राजनीति (लोकतन्त्र), कानुन, व मानवाधिकारय् तकं खनेदु। क्रिस्चियन व इस्लामिक दर्शनय् नं प्लेटो व अरस्तुया तःधंगु प्रभाव दु।[२]