प्राकृतिक ल्यया

A diagram demonstrating mutation

Aristotle

Modern biology began in the nineteenth century with Charles Darwin

प्राकृतिक ल्यया बाय् न्याचुरल सेलेक्सन (Natural selection) धैगु विकासवादी जीवविज्ञान (evolutionary biology)या छगू मू प्रक्रिया खः। थ्व सिद्धान्तं छम्ह जीव (organism)या गुणत(traits) उकिया वातावरणया निंतिं अप्वः अनुकूल (better adapted) जुसाः अन्याःगु जीवं थःगु वातावरणय् अप्वः म्वायेगु (survive) व प्रजनन (reproduce) यायेगु सम्भावना दइ। थथे अनुकूल जूगु प्राणीतेसं थथे अप्व म्वाइगु व मचा दयेकेगु हुनिं ताःहाकःगु ईलय् छगू प्रजाति दुने थन्याःगु अनुकूलित गुण दूपिं जीवतेगु जनसंख्या अप्वः जुया वनी।

प्राकृतिक ल्यया प्यंता मू थां

चार्ल्स डार्बिन (Charles Darwin) व आल्फ्रेड रसेल वालेस (Alfred Russel Wallace) नं न्ह्यथनादीगु थ्व सिद्धान्त प्यंता मू तथ्यय् आधारित दु:

• प्रजनन अप्वः यायेगु (Overproduction/High Fecundity): छुं नं प्रजातिं थःगु वातावरणं ल्ह्वने फइगु क्षमता स्वया अप्वः सन्तान दयेकी। थुकिं यानाः संसाधन (resources) व म्वायेगु थाय् (habitat)या निंतिं प्रतिस्पर्धा (competition) न्ह्याइ।
• गुणय् भिन्नता (Variation in Traits): छगू हे प्रजातिया दथुइ थीथी गुण (दसु: म्हया आकार, रंग, म्वायेगु क्षमता)य् प्राकृतिक कथं भिन्नता (variation) दइ। थथे पाःगु गुण अप्वः धयाथें वंशानुगत (hereditary) कथं वइ।
• प्रतिस्पर्धा व म्वाय्गु संघर्ष (Struggle for Existence): अप्वः जनसंख्या व सीमित संसाधनया कारणं जीवतयेसं म्वाय्गु निंतिं संघर्ष याये माः। थ्व संघर्षय् दकलय् अनुकूल गुण दूगु जीव हे सफल जुइ।
• विभेदक प्रजनन व ल्यना म्वाइगु (Differential Reproduction and Survival): गुम्ह जीवतय्गु विशेषता/गुण वातावरणय् अप्वः बांलाक्क मेल नइ, व जीवं अप्वः सफल जुयाः थःगु थन्याःगु गुणयात लिपांगु पुस्ताय् हस्तान्तरण याइ। इमिगु सन्तानय् नं वहे अनुकूल विशेषता अप्वः दइ, गुकिं यानाः जनसंख्याय् थन्याःगु गुण दुपिनिगु ल्या अप्वया वनि।

प्राकृतिक ल्ययाया ताजि

• स्थिरीकरण ल्यया(Stabilizing Selection): थुकिं छगू मध्यवर्ती (average) विशेषताया पक्षय् ज्या याइ, व अति (extreme) विशेषतायात छनौट याइ मखु।
• दिशासूचक ल्यया(Directional Selection): थुकिं छगू हे दिशाया छगू विशेष अति विशेषताया पक्षय् ल्यया काइ। दसु: छगू प्रजातिया जीवया म्हया आकार ताःहाकःगु जुया वनेगु।
• विच्छेदी ल्यया (Disruptive Selection): थुकिं निगूगु हे अति विशेषतायात पक्षय् ल्यया काइ, तर मध्यवर्ती विशेषतायात ल्यया काइमखु। थुकिं न्हूगु प्रजातिया विकास (speciation) यायेगु ज्याय् ग्वाहालि यायेफु।