पाश्चात्य मध्यकालीन दर्शन

पाश्चात्य मध्यकालीन दर्शन (Medieval philosophy) धइगु ५गू सदीइ पश्चिमी रोमन साम्राज्यया पतन निसें १५गू सदीया पुनर्जागरण (Renaissance) तकया इलय् युरोप व मध्यपूर्वय् विकास जूगु दर्शनशास्त्र खः। थ्व इलय् दर्शन व धर्मशास्त्र (theology) या दथुइ तसकं गहन स्वापू खनेदत। मध्यकालीन दार्शनिकतय्सं ग्रीक दर्शनया तर्क (reason) यात थःथःगु धार्मिक विश्वास (faith) लिसे स्वायेगु कुतः यात। थ्व छगू तसकं जटिल व महत्त्वपूर्ण दार्शनिक युग खः।^[१]

मू परम्परात

मध्यकालीन दर्शनयात मू कथं स्वंगू धार्मिक परम्पराय् बायेछिं:

क्रिस्चियन दर्शन

पश्चिमी युरोपय् क्रिस्चियन धर्मया प्रभावं दर्शनशास्त्रयात न्हूगु दिशा बिल। न्हापांगु इलय् सेन्ट अगस्टिन (St. Augustine) नं प्लेटोया दर्शनयात क्रिस्चियन विचाः लिसे ल्वाकाछ्यानादिल। लिपाया इलय्, थोमस एक्विनास (Thomas Aquinas) नांजाम्ह दार्शनिक खः। वय्कलं अरस्तु (Aristotle) या तर्कशास्त्र व विज्ञानयात क्रिस्चियन धर्मशास्त्र लिसे सन्तुलनय् हयेगु ज्या यानादिल।

इस्लामिक दर्शन

मध्य युगय् इस्लामिक हलिमय् विज्ञान व दर्शनया तःधंगु विकास जुल। अल-फराबी, इब्न सिना (Avicenna), व इब्न रुश्द (Averroes) थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं प्राचीन ग्रीक दर्शनयात अरबी भाषाय् अनुवाद यानाः उकियात हानं म्वाय्कल। इमिसं विज्ञान, चिकित्सा, व तर्कशास्त्रय् तःधंगु योगदान बियादिल, गुकिलिं लिपा युरोपेली पुनर्जागरणय् तःधंगु ग्वाहालि यात।

यहूदी दर्शन

यहूदी दार्शनिकतय्सं नं थ्व इलय् तःधंगु योगदान बिल। मैमोनिडेस (Maimonides) दकलय् नांजाम्ह यहूदी दार्शनिक खः, गुम्हेस्यां तर्क व यहूदी कानुन (Torah) या दथुइ सामञ्जस्यता हयेगु कुतः यानादिल।

मू विशेषता व दार्शनिक क्रान्ति

स्कोलस्टिसिज्म (Scholasticism)

मध्यकालीन विश्वविद्यालयतय्सं विकास याःगु दर्शन व धर्मशास्त्रया अध्ययन विधियात स्कोलस्टिसिज्म धाइ। थ्व विधिइ न्ह्यसः न्यनेगु, तर्क यायेगु, व थीथी विचाःतय्गु दथुइ समाधान मालेगु ज्या जुइ। थ्व तसकं व्यवस्थित व तार्किक विधि खः।

विश्वास व तर्क (Faith and Reason)

थ्व युगया दकलय् तःधंगु न्ह्यसः धइगु: 'मनूया ज्ञान भगवानया पाखें वइगु विश्वास (faith) खः ला, कि मनूं थःगु तर्क (reason) छ्यलाः सीकीगु खः?' खः। एक्विनास थें न्याःपिं दार्शनिकतय्सं थुपिं निगुलिं सत्य मालेगु लँपु खः व छगुलिं मेगुयात अःपुक थुइकेत ग्वाहालि याइ धकाः स्यनादिल।

युनिभर्सल्सया समस्या (Problem of Universals)

थ्व इलय् 'युनिभर्सल्स' (Universals - सामान्य खँग्वःत दसु: 'मनू', 'ह्याउँगु') या यथार्थ दु कि मदु धइगु खँय् तःधंगु बहस जुल। थ्व बहसय् यथार्थवाद (Realism) व नामवाद (Nominalism) दथुइ ल्वापु खनेदत।

प्रभाव व महत्त्व

यद्यपि लिपाया इलय् मध्यकालीन दर्शनयात "अन्धकार युग" (Dark Ages) या दर्शन धकाः आलोचना जुल, तर थ्व इलय् हे आधुनिक विश्वविद्यालयतय्गु पलिस्था जूगु खः। थ्व इया तार्किक विश्लेषण व विज्ञानया विकासं हे लिपा वनाः आधुनिक विज्ञान व दर्शनया जग दयेकल।