न्युटनया गतिया नियमत

न्युटनया गतिया नियमत (अङ्ग्रेजी: Newton's laws of motion) भौतिकशास्त्रया स्वंगू मू नियम खः, गुकिं वस्तुया गति (Motion) व उकी लाःगु बल (Force) या दथुइ दुगु स्वापूयात वर्णन याइ। थ्व नियमत शास्त्रीय यान्त्रिकी (Classical Mechanics) या जग खः।

थ्व नियमत दकलय् न्हापां आइज्याक न्युटन (Isaac Newton) नं सन् १६८७ य् थःगु नांजाःगु सफू फिलोसोफिया नेचुरलिस प्रिन्सिपिया म्याथेमेटिका (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) य् पिथनादीगु खः।

न्हापांगु नियम (Law of Inertia)

न्युटनया न्हापांगु नियमयात "जडत्वया नियम" (Law of Inertia) नं धाइ।

परिभाषा

"छुं नं वस्तु यदि स्थिर (Rest) अवस्थाय् दुसा व स्थिर हे जुया च्वनी, व यदि गतिशील (Motion) दुसा व समान गतिं छगू हे लँपुइ न्ह्याना हे च्वनी, गबले तक उकी पिनेया बल (External Force) प्रयोग जुइ मखु।"

व्याख्या

थुकिया अर्थ खः कि वस्तुं थःगु अवस्था (State) थः हे हिले फइ मखु। वस्तुया थ्व गुणयात हे "जडत्व" (Inertia) धाइ।

• दसु: यदि छिं टेबलय् छगू सफू तयादिल धाःसा, व सफू अन हे च्वना च्वनी जब तक छिं उकियात ल्ह्वनी मखु वा साले मखु।
• दसु: लँय् वनाच्वंगु बस झ्वास्स दित धाःसा बसय् च्वंपिं यात्रुत न्ह्यःने पाखे हुत्तिं वनी। थ्व जडत्वया कारणं जुइ।

निगूगु नियम (Law of Force and Acceleration)

न्युटनया निगूगु नियम नं वस्तुइ बल (Force) तये बलय् छु जुइ धयागु खँ क्यनी। थ्व नियमं बलया गणितीय परिभाषा बी।

परिभाषा

"छुं नं वस्तुया संवेग (Momentum) हिलेगु दर (Rate of change) उकी तःगु बल (Force) नाप समानुपातिक जुइ व बलया हे दिशा (Direction) य् जुइ।"

सरल भाषाय् धायेगु खःसा, वस्तुया पिण्ड (Mass) व प्रवेग (Acceleration) या गुणनफल हे बल खः।

$F=ma$

थन:

• $F$ = बल (Force) - एकाइ: न्युटन (N)
• $m$ = पिण्ड (Mass) - एकाइ: किलोग्राम (kg)
• $a$ = प्रवेग (Acceleration) - एकाइ: मिटर प्रति सेकेन्ड स्क्वायर ($m/s^{2}$)

व्याख्या

थुकिया अर्थ खः कि यदि छिं वस्तुइ गुलि अप्व बल तयेगु या, उलि हे अप्व गति (प्रवेग) दइ। अथे हे, यदि वस्तु तःधं (Mass अप्व दु) धाःसा, उकियात सालेत अप्व बल मालि।

स्वंगूगु नियम (Action and Reaction)

न्युटनया स्वंगूगु नियम दकलय् नांजाःगु व लोकंह्वाःगु नियम खः।

परिभाषा

"हरेक क्रियाया (Action) बराबर व अःखः (Opposite) प्रतिक्रिया (Reaction) दइ।"

व्याख्या

थुकिया अर्थ खः कि बलत न्ह्याबिलें "ज्वरा" (Pairs) य् दइ। यदि वस्तु A नं वस्तु B यात घ्वाःसा वस्तु B नं वस्तु A यात उलि हे बल व अःखः दिशाय् घ्वाइ।

• दसु: न्यासिवनेगु (Walking): झीसं बँ (Ground) यात लिउने पाखे घ्वायेगु (क्रिया), अले बँ नं झीगु तुतियात न्ह्यःने पाखे घ्वाइ (प्रतिक्रिया), गुकिं यानाः झी न्ह्यःने वने फइ।
• दसु: रकेट (Rocket): रकेटं ग्यासयात तच्वःगु गतिं क्वय् पाखे पिकाइ (क्रिया), व उगु ग्यासं रकेटयात च्वय् पाखे घ्वाइ (प्रतिक्रिया)।

महत्त्व

न्युटनया गतिया नियमत आधुनिक विज्ञान व इन्जिनियरिङया आधार खः।

• गसा: गाडी, रेल, व हवाईजहाजया डिजाइन यायेत।
• अन्तरिक्ष विज्ञान: रकेट प्रक्षेपण यायेत व ग्रहया कक्ष (Orbit) मापन यायेत।
• भवन निर्माण: त-तःजाःगु छेँ व तां (Bridge) दयेकेत (स्थैतिकी/Statics)।

सीमा (Limitations)

यद्यपि न्युटनया नियमत तसकं उपयोगी दु, तर छुं विशेष अवस्थाय् थुकियां ज्या मयाः:

1. तसकं तच्वःगु गति: जब वस्तु जः (Light) या गतिया जःखः थ्यनि, उबलय् अल्बर्ट आइन्स्टाइनया "सापेक्षतावाद" (Relativity) माः।
2. तसकं चिधंगु वस्तु: परमाणु (Atom) व इलेक्ट्रोनया तहलय् न्युटनया नियम लागु जुइमखु। अन "क्वान्टम मेकानिक्स" (Quantum Mechanics) माः।