न्यायविकासिनी

न्यायविकासिनी
च्वमि	मणिक्य (टीकाकार)
न्हापांगु नां	न्यायविकासिनी / मानव न्यायशास्त्र
देय्	नेपाः (नेपालमण्डल)
भाय्	नेपालभाषा, संस्कृत
विषय	कानुन, इतिहास
पिथना तिथि	सन् १३८० (ने.सं. ५०० / वि.सं. १४३६)

न्यायविकासिनी (वैकल्पिक नां: मानव न्यायशास्त्र) नेपालया इतिहासय् दकलय् न्हापांगु संहिताबद्ध लिखित कानुन खः। थ्व ग्रन्थ मल्ल कालया जुजु जयस्थिति मल्लया पालाय् सन् १३८० (नेपाल सम्बत् ५०० / वि.सं. १४३६) य् च्वयातःगु खः। थ्व ग्रन्थ प्राचीन संस्कृत भाषाया 'नारदस्मृति'या आधारय् च्वयातःगु खःसा थुकिया मूल व्याख्या व टीका नेपालभाषाय् च्वयातःगु दु। थ्व सफू नेपालभाषा साहित्य व नेपालया कानुनी इतिहासय् छगू तःधंगु कोसल्वहं कथं कयातःगु दु।

इतिहास व रचना

१४गु शताब्दीया लिपांगु भागय् नेपालमण्डलय् सामाजिक, आर्थिक व कानुनी व्यवस्थायात सुथां लाकेत जुजु जयस्थिति मल्लं छगू कानुन आयोग नीस्वनादिल। थ्व आयोगय् कीर्तिनाथ उपाध्याय, रघुनाथ झा, श्रीनाथ भट्ट, व रामनाथ झा थेंज्याःपिं विद्वानत दुथ्याःगु खः।

थ्व ग्रन्थया शास्त्रीय संस्कृत कानुनी सिद्धान्तयात अदालत व जनसाधारणं अःपुक थुइके फयक च्वयेत विद्वान मणिक्य (मणिक) नं नेपालभाषाय् थुकिया विस्तृत टीका व व्याख्या च्वयादिल। थ्व ऐतिहासिक पाण्डुलिपियात कीर्तिपुण्य महाविहारया च्वमि लुन्त भद्र (लुन्तभद्र बज्राचार्य) नं ताडपत्रय् भुजिंमोल लिपिइ च्वयादिल।

महत्त्व

• भाषाया विकास: थ्व ग्रन्थ गोपालराज वंशावली नापं पुलां भाय् बाय् प्राचीन नेपालभाषाया दकलय् पुलांगु व आधिकारिक लिखित दसिं खः। थुकिलिं १४गु शताब्दीया शास्त्रीय नेपालभाषाया व्याकरण व खँग्वःयात क्यनि।
• कानुनी इतिहास: थ्व सफू फ्रान्सया नेपोलियन कोड (Napoleonic Code) स्वया नं करिब ५०० दँ पुलां। थुकिलिं नेपालय् देवानी (civil) व फौज्दारी (criminal) कानुनयात स्पष्ट रुपं ब्वथला क्यनातःगु दु।

संरचना

न्यायविकासिनीइ १८गू कानुनया शीर्षक (titles of law) दु, गुकी कज, सम्पत्ति, इहिपा, अंशबन्डा, व अपराध सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था दु:

1. ऋणादान (त्यासा लित कायेगु, ऋण कायेगु व बियेगु)
2. उपनिधि (धरोहर / थाति ल्यंकेगु)
3. सम्भूयोत्थान (साझेदारी / मंका ज्या)
4. दत्ताप्रदानिक (दान बियाः लित कायेगु ज्या)
5. अभ्युपेत्याशुश्रूषा (सेवाया बचं वा करार त्वाःथलेगु)
6. बेतनस्यानपाकर्म(ज्याला मबियेगु ज्या)
7. अस्वामिविक्रयनामक(थःगु मखुगु वा थुवाः मजूसे बस्तु मीगु ज्या)
8. विक्रीयासंप्रदान(मियाः नं बस्तु जिम्मा मबियेगु)
9. कीत्वानुशय(न्याये धुंकाः पश्चाताप यानाः लित बियेगु)
10. समयस्यानपाकर्म(गुथि, संस्था वा समाजया थिति उल्लंघन यायेगु)
11. क्षेत्रसीमाविवादपद(बुंसीमा बाय् सिमाना क्वःछीगु ज्या)
12. स्त्रीपुंसयोगनात्मक (इहिपा व पारिवारिक कानुन)
13. दायविभाग (अंशबन्डा व पैतृक सम्पत्ति)
14. साहस (जबरजस्ती वा बल प्रयोग यानाः याइगु अपराध, हत्‍या, लुटपाट, जबर्जस्ती करणी थेंज्याःगु घोर फौज्दारी अपराध)
15. वाक्पारुष्य दण्डपारुष्य(खँग्वःया छ्यला व बेइज्जती यायेगु)
16. द्यूतसमाह्वय(जूवा वा कौडा म्हितेगु)
17. प्रकीर्णक (मेमेगु कानुनी व प्रशासनिक विषय)
18. चौरप्रकीर्णक
19. व्यवहार
20. सप्तप्रकरण
21. तप्तमाषप्रकरण

मेमेगु स्वापूत

• अंग्रेजी विकिपिडियाय् मानव न्यायशास्त्र
• नेपाल कानुन आयोगया डिजिटल आर्काइभय् दूगु सफू