नेपोलियन बोनापार्ट

नेपोलियन बोनापार्ट (Napoleon Bonaparte; १५ अगस्ट १७६९ – ५ मे १८२१) फ्रान्सया छम्ह महान सैनिक नेता व सम्राट खः। वय्कःयात नेपोलियन प्रथम (Napoleon I) या नामं नं म्हसीकि। फ्रेञ्च क्रान्ति (French Revolution) या इलय् वय्कलं सेनाया नेतृत्व यानादिल व लिपा फ्रान्सेली गणतन्त्र (French Republic) या प्रथम कन्सुल (First Consul) जुयादिल।

नेपोलियनयात इतिहासया दकलय् महान "सेनापति" (Military Commander) मध्ये छम्हया कथं हनि। वय्कःयागु रणनीति (Strategy) व हताःया कला (Warfare) आः नं हलिम न्यंकंया सैनिक ब्वनेकुथिइ ब्वंकेगु या। वय्कलं "नेपोलियन संहिता" (Napoleonic Code) नांयागु कानुनी सुधार यानादिल, गुकिं आधुनिक युरोपया कानुन व्यवस्थाया जग तल।

न्हापांगु जीवन

नेपोलियनया जन्म कोर्सिका (Corsica) नांयागु न्हसिभुइ जूगु खः। थ्व न्हसिभु फ्रान्सया अधिनय् लाःसां, नेपोलियनया परिवार इटालियन मूलयागु खः। वय्कःया अबुया नां "कार्लो बोनापार्ट" व मांया नां "लेटिजिया रामोलिनो" खः।

मचांनिसें नेपोलियन तसकं तीक्ष्ण बुद्धि दुम्ह खः। वय्कलं फ्रान्सय् सैनिक शिक्षा कायादिल व सन् १७८५ य् तोपखाना (Artillery) या अधिकृत जुयादिल।

सैनिक जीवन व सत्ताय् उदय

फ्रान्सेली क्रान्ति सुरु जुइवं नेपोलियनं क्रान्तिकारीतय्गु पक्ष काल।

• तुलोंया घेराबन्दी (Siege of Toulon): सन् १७९३ य् वय्कलं ब्रिटिश सेनां कब्जा यानातःगु "तुलों" शहरयात लित कायेत महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हितादिल। थ्व घटना लिपा वय्कः २४ दँया उमेरय् "ब्रिगेडियर जनरल" जुयादिल।
• इटाली व इजिप्ट अभियान: वय्कलं इटालीइ अस्ट्रियन सेनायात बुकाः तःधंगु विजय प्राप्त यानादिल। लिपा वय्कलं इजिप्टय् आक्रमण यानादिल, गन वय्कःया सेनां "रोसेटा स्टोन" (Rosetta Stone) लुइकल।

सन् १७९९ य् नेपोलियन फ्रान्स लिहाँ वल व "१८ ब्रुमेयर" (18 Brumaire) या "कू" (Coup) मार्फत सत्ता थःगु ल्हातय् काल। वय्कः "प्रथम कन्सुल" जुयादिल व सन् १८०४ य् थःत "सम्राट" (Emperor) घोषित यानादिल।

नेपोलियनया हताःत (Napoleonic Wars)

सन् १८०३ निसें १८१५ तक नेपोलियनं युरोपया थीथी देय्‌त नाप त-तःधंगु हताः ल्वानादिल, गुकियात "नेपोलियनया हताःत" (Napoleonic Wars) धाइ।

• अस्टरलिजया हताः (Battle of Austerlitz): सन् १८०५ य् जूगु थ्व हताःयात नेपोलियनया दकलय् तःधंगु विजय मानय् याइ। वय्कलं रुस व अस्ट्रियाया मंकाः सेनायात बुकूगु खः।
• युरोपय् प्रभुत्व: नेपोलियनं स्पेन, इटाली, व जर्मनीया यक्व भागय् कब्जा यानाः थःगु दाजुकिजापिन्त जुजु दयेकल। वय्कलं "कन्टिनेन्टल सिस्टम" (Continental System) लागू यानाः बेलायत नाप व्यापार यायेत प्रतिबन्ध तःगु खः।

पतन व निर्वासन

नेपोलियनया पतनया मू कारण रुसयागु आक्रमण खः।

• रुस अभियान (१८१२): सन् १८१२ य् नेपोलियनं तःधंगु सेना ज्वनाः रुसय् आक्रमण यात। तर रुसया तच्वःगु चिकुला व "scorched-earth" नीतिया कारणं वय्कःया ५,००,००० स्वया अप्व सैनिक सीत। थ्व घटनां नेपोलियनयात कमजोर दयेकल।
• लिपजिगया हताः (Battle of Leipzig): सन् १८१३ य् युरोपेली देय्‌तय्सं मंकाः कथं आक्रमण यानाः नेपोलियनयात बुकल।
• एल्बा न्हसिभुइ निर्वासन: सन् १८१४ य् नेपोलियनयात गद्दीं चिइकाः एल्बा न्हसिभुइ निर्वासित यात।

सच्छि न्हि व वाटरलु

सन् १८१५ य् नेपोलियन एल्बां बिसिउँ वनाः हानं फ्रान्सया सम्राट जुयादिल। थ्व ईयात "सच्छि न्हि" (Hundred Days) धाइ। तर, वाटरलुया हताः (Battle of Waterloo) य् बेलायती व प्रसियन सेनां वय्कःयात अन्तिम रुपं बुकल।

थ्व लिपा, नेपोलियनयात आन्ध्र महासागरया विकट सेन्ट हेलेना (Saint Helena) न्हसिभुइ देश निकाला यात।

मृत्यु

नेपोलियनया मृत्यु ५ मे १८२१ य् ५१ दँया उमेरय् सेन्ट हेलेना न्हसिभुइ जुल। वय्कःया मृत्युया कारण "प्वाःया क्यान्सर" खः धाइ, यद्यपि छुं इतिहासकारतय्सं वय्कःयात आर्सेनिक बीख बियाः स्याःगु खः धकाः नं विश्वास याइ।

योगदान व लिच्वः

नेपोलियनं युरोपय् आधुनिकतायागु बी (Seed) ह्वलादिल:

1. नेपोलियन संहिता (Napoleonic Code): थ्व कानुनं "कानुनया न्ह्यःने सकलें बराबर" (Equality before the law) धयागु सिद्धान्त स्थापित यात। थ्व संहिता आः नं यक्व देय्‌या कानुनया आधार खः।
2. मेट्रिक प्रणाली: नेपोलियनं हे नाप-तौलया "मेट्रिक प्रणाली" (Metric System) यात व्यापक दयेकादिल।
3. राष्ट्रवाद: नेपोलियनया हताःतय्सं जर्मनी व इटालीइ राष्ट्रवादया भावना ब्वलंकाः लिपा थ्व देय्‌त एकीकरण जुइत ग्वाहालि यात।